Piczo

Log in!
Stay Signed In
Do you want to access your site more quickly on this computer? Check this box, and your username and password will be remembered for two weeks. Click logout to turn this off.

Stay Safe
Do not check this box if you are using a public computer. You don't want anyone seeing your personal info or messing with your site.
Ok, I got it
Back To Home Page
HISTORIA E POPULLIT SHQIPTAR
1. SHFAQJA E SHOQËRISË NJERËZORE. PALEOLITI

Gjurmt m t hershme t jets njerzore

Historia e shoqris njerzore fillon q n kohn kur nga kopeja e majmunve antropoid u formuan grupet e para t njerzve primigjen. Kjo ndarje e njeriut nga bota e kafshve u krye nprmjet nj procesi shum t gjat, t ndrlikuar dhe t paprsritshm.

Periudha m e hershme e zhvillimit t ksaj shoqrie primitive njihet arkeologjikisht me emrin e paleolitit (nga greqishtja palaios - i vjetr, lithos - gur) dhe prfshin periudhn afrsisht nga 1 500 000 deri n 10 000 vjet m par. Kjo epok ndahet nga ana e saj n paleolit t ult, t mesm dhe t lart.

N vendin ton nuk jan zbuluar mbeturina kulturore nga paleoliti i ult, q z nj pjes t madhe t epoks s pleistocenit e vjen deri n kohn e vrshimit t akullnajave Riss.

Gjurmt m t hershme t qenies s njeriut n territorin e Shqipris shfaqen n periudhn musteriane, q i prket paleolitit t mesm (100 000-30 000 vjet m par). Kto prfaqsohen nga vegla prej stralli t punuara mir, me forma tipike musteriane, t cilat i kan shrbyer njeriut primitiv pr procese t ndryshme pune q lidheshin drejtprdrejt me sigurimin e ushqimit t tij t prditshm. T tilla vegla, si prefse, kruese, grryese, etj., jan gjetur, deri m sot, n stacionin prehistorik t Xars n rrethin e Sarands, n stacionin e Kryegjats, n afrsi t Apolonis (Fier) dhe n stacionin e Gajtanit n rrethin e Shkodrs. Nga format dhe prmasat e tyre t vogla kto vegla ngjasojn mjaft me veglat e strallit t zbuluara n depozitimet musteriane t krahinave fqinje t Greqis Veriore, t Thesalis, t Malit t Zi etj..

Tipi fizik i njeriut n kt koh ishte ai i neandertalit . N procesin e antropogjenezs ky tip paraqet nj hallk m t zhvilluar n krahasim me pitekantropin e paleolitit t ult.

Dyndja nga veriu n jug e akullimit t periudhs gjeologjike Riss bri q edhe n vendin ton klima t psoj ndryshime t mdha. N malet e larta t Shqipris u formuan akuj t prhershm, q zbritn deri n lartsin 1 000 m mbi nivelin e detit. Si pasoj e ktyre ndryshimeve klimatike ndryshoi dhe fauna e flora e vendit. Nga kafsht e vjetra qndruan vetm ato q mundn ta prballonin t ftohtit. Krahas tyre u shfaqn dhe kafsht karakteristike vetm pr kushtet e klims s ftoht. T tilla ishin mamuthi, rinoceronti leshtor, bizoni, dreri i veriut, ariu i shpells, hiena e shpells, dhia e egr etj..


T ftohtt ndikoi edhe n mnyrn e jetess. N luftn pr t prballuar vshtirsit klimatike dhe pr t mbijetuar, njeriu i ksaj kohe bri hapa t rndsishm drejt prparimit;
u strehua n shpella pasi triumfoi n luftn pr jet a vdekje me kafsht e egra q i kishin zn q m prpara kto vend-strehime natyrore. U vesh duke shfrytzuar lkurt e kafshve, msoi t ndez vet zjarrin, t cilin e prdori me sukses kundr t ftohtit dhe
bishave t egra, por sidomos pr t prmirsuar strukturn e ushqimit, duke prdorur
gjersisht mishin e pjekur, i cili luajti nj rol t madh n prmirsimin e mtejshm biologjik
t tij. Zjarri qe nj arritje shum e rndsishme pr kohn, sepse i dha njeriut pr t parn her zotrimin mbi nj fuqi t caktuar t natyrs, q e ndau at prfundimisht nga bota e kafshve.

Banort e paleolitit t mesm jetonin me prodhimet, q i gjenin t gatshme n natyr dhe sidomos me gjueti, e cila prbnte edhe drejtimin kryesor t veprimtaris s neandertalasve. Me mbledhjen e frutave dhe t zhardhokve, me ruajtjen e zjarrit, me rritjen e fmijve, me prgatitjen e lkurs pr veshje, etj., merrej gruaja, ndrsa burri dilte pr gjah ose merrej me prgatitjen e veglave t puns dhe t armve. Gjuetia e kafshve t mdha, n kushtet e nivelit t athershm, primitiv t veglave t puns, mund t bhej vetm n mnyr kolektive. N kto rrethana ajo ndihmoi shum n forcimin e lidhjeve t brendshme midis antarve t grupeve dhe s bashku me krijimin e lidhjeve t gjakut shpuri n organizimin e bashksis primitive.

Lindja e gjinis matriarkale

Paleoliti i lart sht prfaqsuar shum m gjer. Vegla pune t ksaj periudhe jan zbuluar
me shumic n siprfaqen e stacionit t Xars (Xara II), n shpelln e Shn Marins n Bogas t Sarands, n shpelln e Konispolit, n Kryegjat, n Rrz t Dajtit dhe n Gajtanin III, pra n nj rreze t till q nnkupton shtrirjen e vendbanimeve t ksaj kohe n pjesn
m t madhe t territorit t Shqipris. Kto materiale prbhen kryesisht nga vegla stralli t tipit aurinjacien, t nj prvoje m t prparuar teknike dhe me forma m t larmishme,
kryesisht thika, kruese dhe grryese. S bashku me veglat prej stralli n depozitn rrz Dajtit jan gjetur edhe disa vegla prej kocke, t cilat n kt koh marrin nj prdorim t gjer krahas prsosjes s mtejshme t punimit t strallit. N shtresn paleolitike t shpells
s Shn Marins prveç veglave t puns jan gjetur dhe gjurm zjarri, si dhe fosile kafshsh
t pleistocenit t von (capra ibex - dhi e egr), q tregojn pr nj faun t ngjashme me at
t paleolitit t mesm, gj q sht dhe e kuptueshme, pasi klima dhe n kt koh vazhdoi t ishte e ftoht dhe e lagsht si m par.

Prparsi kan t dhnat q jan zbuluar n shtresn m t hershme t shpells s Konispolit
I, t datuar 26 370 vjet m par, si nj seri veglash pune t prgatitura nga gur-stralli i bardh
me retush t varfr, kocka kafshsh t egra si edhe far rrushi t egr dhe thjerrza t karbonizuara, t cilat jan tipike pr Mesdheun Lindor paraneolitik.

Gjuetia e kafshve t egra vazhdon edhe n kt etap t fundit t zhvillimit paleolitik t vendit ton, t jet mjeti kryesor i sigurimit t ushqimit. Madje n kt koh prsosen dhe m tepr armt e gjuetis si dhe format e saj. Mbledhja e prodhimeve t gatshme, gjithashtu, mbetet nj nga mnyrat e sigurimit t ushqimit t prditshm.

Gjat ksaj epoke prfundon procesi i gjat dhe i ndrlikuar i antropogjenezs. Nga neandertali, me tipare ende shtazore, kalohet tani n tipin e njeriut t sotm - homo sapiens.

Si rrjedhim i prsosjes s veglave t puns prej stralli e kocke u rrit ndjeshm mundsia e sigurimit m me shumic t produkteve ushqimore, gj q solli ndryshime dhe n organizimin e bashksis primitive.

Formohen tani grupe t qndrueshme njerzish t bashkuar jo vetm nga forma e prbashkt e prodhimit, por edhe nga lidhjet e gjakut dhe nga origjina e tyre e prbashkt. Gradualisht kalohet n brthamn e par t organizimit shoqror, n gjinin matriarkale. Ishte matriarkale, pasi gruaja luante rol t dors s par n ekonomi dhe n jetn shoqrore
t ksaj bashksie gjinore. Forma kryesore e familjes n kt gjini ishte martesa me grupe, prej s cils origjina e fmijve prcaktohej vetm nprmjet nns.

N epokn e mezolitit (guri i mesm) 10 000-7 000 vjet p.e. re ndodhn ndryshime t mdha
n florn dhe n faunn e kontinentit, rrjedhimisht edhe n territorin e Ballkanit. U zhdukn
t gjitha kafsht tipike t pleistocenit, si mamuthi, rinoceronti etj., kurse nj pjes e kafshve
q vazhduan t jetonin ndryshuan prhapjen gjeografike. N kushtet e reja gjeo-klimatike, njeriu i mezolitit filloi t kaloj nga ekonomia q mbshtetej n gjuetin e mbledhjen e produkteve t gatshme, n fillimet e bujqsis e t blegtoris primitive.

Epoka e mezolitit dallohet nga ajo e paleolitit edhe prej veglave t puns, t cilat jan br nga ashkla stralli shum t vogla me forma t rregullta gjeometrike, si trekndsha, trapezoidale, n form segmenti etj., me prmasa t vogla 4-6 cm, ndaj quhen mikrolite.

N territorin e Shqipris vendbanime mezolitike jan zbuluar n shpelln e Konispolit
(Konispol II) dhe n Kryegjat. N t dyja kto vendbanime veglat prej stralli jan t cilsis shum t mir, kan forma tipike mezolitike, me retush t imt t cilsis s lart.N Konispol ato jan datuar saktsisht n vitet 8 500 p.e. son (n baz t C14).

Me epokn mezolitike lidhet pjesrisht edhe vendbanimi i Vlushs (rrethi i Skraparit), ku jan zbuluar vegla stralli tipike mezolitike. Kto vegla jan gjetur s bashku me fragmente ensh shum primitive, fakt q e daton Vlushn n fillimet e epoks neolitike. Sidoqoft, ato i takojn nj kulture me tradita t forta mezolitike, dhe Vlusha prfaqson nj kultur q v n lidhje t drejtprdrejt epokn e mezolitit me fillimet e epoks s neolitit. T marra s bashku, Konispoli II, Kryegjata dhe Vlusha, prbjn nj dshmi t rndsishme pr formimin e kulturs neolitike n territorin e Shqipris.

--------------------------------------------------------------------------------
Vendbanimet neolitike

Neoliti (nga greq. neos - i ri dhe lithos - gur) prfaqson etapn e fundit dhe njkohsisht
m t zhvilluarn t epoks s gurit. Ai prfshin nj koh q fillon nga mijvjeçari i shtat dhe mbaron nga fundi i mijvjeçarit t katrt p.e. son. Arkeologjikisht neoliti ndahet n tri periudha t mdha: e hershme, e mesme dhe e von. N kt t fundit prfshihet dhe periudha e bakrit ose eneoliti (nga bashkimi i fjals lat. eneos - bakr dhe greq. lithos - gur),
q prbn etapn e fundit dhe kalimtare pr epokn e bronzit.

N kta tridhjet vjett e fundit jan zbuluar e grmuar nj numr i madh vendbanimesh neolitike me shtrirje gati n tr territorin e Shqipris, si n Maliq, n Cakran, n Vashtmi,
n Burimas, n Podgorie, n Barç e n Drsnik t rrethit t Korçs, n Kamnik t Kolonjs,
n Blaz e Nezir t Matit, n Cakran t Fierit, n Burim, n Gradec e n Cetush t Dibrs, n Kolsh t Kuksit, n Rajc e n Rashtan t Librazhdit e nga gjetje t rastit n pika t tjera. M mir sht njohur e studiuar pellgu i Korçs, i cili gjat epoks prehistorike ka pasur kushte shum t mira gjeoklimatike. Ai paraqet sot zonn m t pasur e m t zhvilluar kulturore t neolitit si edhe pellgun ku mund t ndiqet pa ndrprerje zhvillimi i kulturs neolitike n gjith shtrirjen e tij kohore. Materialet e gjetura n kto qendra prehistorike, krahas atyre t dala n drit shum koh m par si n Velç t Vlors ose rastsisht n rrethet e tjera t vendit, kan dhn mundsi q t njihen aspekte t ndryshme t jets ekonomike, shoqrore dhe kulturore t banorve neolitik t territorit ton, ndrsa prhapja
e gjer e ktyre vendbanimeve dhe e gjetjeve rastsore neolitike ka treguar se ky territor gjat ksaj epoke ka qen i banuar dendur dhe pa ndrprerje.

Jeta n vendin ton gjat neolitit u zhvillua n kushte shum t prshtatshme natyrore. Klima e ftoht dhe e lagsht e paleolitit, e cila kishte filluar q n mezolit t’i lshonte vendin
nj klime m t but, tani merr pak a shum karakterin e klims s sotme. Si rrjedhim edhe flora e fauna thuajse nuk ndryshojn prej asaj t ditve tona.

Kto rrethana t favorshme natyrore ndihmuan q vendi yn gjat neolitit t arrij n nj nivel t lart zhvillimi ekonomik dhe kulturor pr at koh. Njeriu nga skllav i natyrs, siç ishte n paleolit, shndrrohet tani, pak e nga pak, n zotrues i saj. N kt koh lindin e zhvillohen forma t ndryshme t veprimtaris prodhuese t njeriut, t cilat me plot t drejt mund t merren si zanafilla e degve t veçanta t ekonomis dhe t prparimit teknik e kulturor t shoqris s sotme. T tilla jan bujqsia e blegtoria, prodhimi i qeramiks, tjerrja dhe endja, teknika e ndrtimit t banesave etj.. Prsoset n kt koh edhe teknika e punimit
t veglave prej kocke dhe prej guri. Hyn n prdorim t gjer dhe bhet karakteristike pr epokn dhe teknika e lmimit t gurit. Nga fundi i neolitit (eneolit), pr t parn her dalin dhe veglat e objektet prej bakri, t cilat shnojn dhe fillimet e metalurgjis n vendin ton.

N kto periudha t largta t prehistoris, vendbanimet i ndeshim zakonisht npr tarraca lumore, pran burimeve ose n vende me toka pjellore dhe t pasura me pyje q strehonin shum kafsh t egra. Por krahas ktyre, vazhdonin t shrbenin si vendbanim edhe shpellat
(shpella e Velçs, e Trenit, e Konispolit, e Blazit etj.). Banesat paraqiten dy llojesh: n form gropash nndhese (Cakran) dhe t tilla t ndrtuara drejt mbi tok (Maliq, Kamnik, Kolsh etj.). Zakonisht kto kishin planimetri drejtkndshe dhe ishin nj ose dy dhomshe. Muret
e tyre thureshin me thupra ose me kallama dhe lyheshin pastaj me balt n njrn ose n t dy faqet e tyre. Dyshemet ishin gjithashtu prej balte; n disa raste ato vendoseshin mbi
shtroje trarsh pr t izoluar lagshtirn. N Dunavec dhe n Maliq t Korçs jan zbuluar banime t ngritura mbi hunj (palafite). Mbi hunjt vertikal qndronte nj platform prej trarsh t vendosur horizontalisht e mbi t ngriheshin banesat (kasollet) t shtruara me balt. Palafiti i Maliqit ka qen i rrethuar me nj gardh q e mbronte nga vrshimi i ujit apo nga rreziqe t tjera.

Ekonomia. Lulzimi i gjinis matriarkale

Nga materialet e zbuluara n vendbanimet neolitike t vendit ton del se bujqsia prbnte
nj nga format kryesore t prodhimit dhe sidomos tek ato bashksi primitive q banonin n toka pjellore, si p.sh. n pellgun e Korçs, n fushn e Cakranit (Fier) etj.. Toka punohej cekt me shat prej guri ose briri dreri. Kjo ishte forma m primitive e punimit t toks. N kt koh mbillej gruri si dhe llojet e tjera t drithrave. Kt e tregojn farrat e karbonizuara t zbuluara n shtresat neolitike t Podgories, t Konispolit, t Maliqit apo n muret e banesave t lyera me balt t przier me byk drithrash, siç i gjejm n vendbanimet
m t hershme neolitike (Vashtmi, Kolsh etj.).

N depozitimet neolitike t vendit ton, przier me mbeturina t ndryshme t kulturs, jan zbuluar me shumic dhe kocka bagtish t imta dhe t trasha, q tregojn se krahas bujqsis banort neolitik merreshin edhe me blegtori. Prej bagtive ata siguronin qumshtin, mishin, leshin, lkurn etj.. Nj pjes t ktyre produkteve ata i siguronin dhe nprmjet gjuetis s kafshve t egra, kockat dhe brirt e t cilave i ndeshim gjithashtu n qendrat e banuara t ksaj kohe. Dreri ishte nj nga kafsht e egra m t paraplqyera t gjahut, i cili prveç mishit dhe lkurs, u siguronte bujqve primitiv edhe brirt me t cilt bnin vegla t ndryshme bujqsore, si shetr, çekan etj., dhe q i gjejm t prfaqsuar mir sidomos n vendbanimin e Dunavecit e t Maliqit. Po ktu jan zbuluar edhe shum pesha rrjetash, gropa etj., q dshmojn se nj form tjetr e sigurimit t ushqimit t banorve neolitik t Dunavecit e t Maliqit ishte dhe peshkimi.

Banort neolitik t vendit ton dinin gjithashtu t tirrnin fijen dhe t endnin prej saj rroba
me an t vegjs primitive vertikale. Kt e tregojn rrotullat e boshtit dhe peshat pr trheqjen e fijes n vegj, t zbuluara n Maliq e gjetk.

Q n etapn m t hershme t neolitit shfaqen dhe ent prej balte t pjekur, q prbjn si kudo gjetjet m t shumta e m t rndsishme n vendbanimet e ksaj kohe.Prodhimi primitiv i tyre ashtu si edhe ai i tekstilit dhe i prodhimeve bujqsore, ishte i lidhur me punn
e gruas. Çdo bashksi neolitike i prgatiste vet ent sipas nevojave t saj. Ato punoheshin
me dor n forma e madhsi t ndryshme, me faqe t trasha ose t holla, me ose pa zbukurime sipas qllimit t tyre praktik.

Zhvillimi i madh, pr at koh, i prodhimit, i cili gjeti shprehjen e vet n shtimin e llojeve t veglave t puns dhe n prmirsimin teknik t punimit t tyre, n zhvillimin e formave t tilla t ekonomis, siç ishin bujqsia dhe blegtoria etj., solli ndryshime dhe n organizimin shoqror, q u pasqyrua n prmirsimin e mtejshm t strukturs gjinore. Gjinia matriarkale e lindur q n paleolitin e lart dhe e zhvilluar dalngadal gjat mezolitit arrin tani fazn e lulzimit t saj. N fushn ekonomike kjo faz e zhvillimit gjinor ishte e lidhur kryesisht me zhvillimin e bujqsis primitive, e cila duke qen pun e gruas, i jepte asaj nj vend me rndsi n prodhimin shoqror.Paraqitja e saj me figurat e shumta prej balte, dshmon se ajo kishte nj pozit parsore n gjini.Martesa me grupe, karakteristike pr periudhn e hershme t matriarkatit, zvendsohet tani n periudhn e lulzimit t saj me nj form t re m t prsosur, me martesn me çifte.

Gjat gjith kohs s neolitit, gjinia mbetet e vetmja njsi shoqrore dhe ekonomike n bashksin primitive. N kt gjini kishte jo vetm bashksi familjesh me çifte, por edhe nj organizim pune dhe konsumi kolektiv. Puna e prbashkt i shpinte njerzit n pronn e prbashkt mbi mjetet e prodhimit dhe mbi produktet e prodhimit.

Ndrmjet gjinive, q jetonin n afrsi t njra-tjetrs, u vendosn gjat ksaj periudhe marrdhnie t tilla ekonomike e shoqrore q shpun n formimin e bashksive fisnore. Midis ktyre njsive t mdha fisnore fqinje ose m t largta, ekzistonin marrdhnie kmbimi. N vendbanimet tona neolitike jan ndeshur sende t sjella nga krahina t largta, siç jan p.sh., importet e poçeris diminiane t Thesalis n depozitimet e vendbanimit t Cakranit apo t Kamnikut etj..

Arti dhe botkuptimi

Arti i bujqve dhe i blegtorve neolitik priret drejt formave dekorative gjeometrike dhe figurative skematike.

Arti dekorativ neolitik shfaqet me tr prmbajtjen e tij sidomos n prodhimet e poçeris, ku shum nga format e enve me harmonin dhe me elegancn e trupit t tyre i tejkalojn krkesat e ngushta utilitare dhe hyjn n fushn e realizimeve artistike.

N tr kulturat neolitike t vendit ton qeramika paraqitet e zbukuruar me ornamente t shumta t realizuara me teknika t ndryshme (pikturim, grvishtje, ngulitje, inkrustim, etj.) dhe trajtime t veçanta stilistike, sipas fazave t zhvillimit prparues t saj. Motivet e zbukurimit prbhen nga vija t drejta ose t prkulura me kombinime nga m t ndryshmet,
si dhe nga figura gjeometrike: trekndsha e rombe me fush t zbrazt ose t vizatuar, nga rrath, spirale, meandra, etj..Kto motive, prveç zhvillimit t thjesht pr t zbukuruar ent, kan shrbyer, n mjaft raste, edhe si simbole grafike pr t paraqitur ambientin, sendet apo fuqit e natyrs sipas botkuptimit magjik t njerzve neolitik.

Arti figurativ i ksaj kohe prfaqsohet kryesisht nga figurat antropomorfe apo zoomorfe prej balte t pjekur, t cilat kryesisht jan t vogla.Tipari m karakteristik i tyre sht skematizimi i forms, nganjher jasht mass, ashtu sikurse sht n artin dekorativ t qeramiks gjeometrizimi i theksuar i ornamentit. Kto figura qeniesh paraqiten n form cilindrike, plaçke apo steatopigjike (vithegjera), n kmb ose ulur. Nj pjes e tyre jan t ngjashme me tipat prkats t Azis s Prparme dhe t Mesdheut Lindor, gj q tregon pr lidhje e ndikime kulturore t drejtprdrejta t kulturave neolitike t vendit ton me ato t ktij areali.

Kto prodhime plastike, shpesh me vlera artistike, personifikonin, nga ana tjetr, ato fuqi t panjohura, t cilat sipas bujqve dhe blegtorve primitiv, kishin n dor pjellorin e toks dhe mbarshtimin e kafshve. Kshtu, figurat e grave, t cilat mbizotrojn n plastikn antropomorfe neolitike, jan t lidhura me kultin e pjelloris s toks-nn, ndrsa ato q riprodhojn figura zoomorfe - me kultin e kafshve shtpiake, q luanin, ashtu sikurse dhe bujqsia, nj rol t rndsishm n ekonomin e bashksis neolitike. Me kultin e toks-nn dhe t kafshve lidhen edhe vazot antropomorfe e zoomorfe t zbuluara n vendbanimet neolitike t Maliqit, t Dunavecit etj..

Botkuptimi i banorve neolitik sht shprehur edhe n kultin e varrimit. Varrosja e t vdekurve bhej pran ose brenda territorit t vendbanimit. Varret nuk kishin ndonj ndrtim t veçant; kufoma vendosej n nj grop t cekt n pozicion fjetjeje dhe kmb t mbledhura pa takm funeral. Riti i varrimit brenda territorit t banuar ose brenda baness ishte i lidhur me nj zakon shum t prhapur n at koh n Ballkan dhe n prgjithsi n rajonin e gjer t Mesdheut. Siç duket, ai kishte karakter flijimi dhe u kushtohej fuqive q mbronin vendbanimin.

Grupet etno-kulturore neolitike

Numri i konsiderueshm i vendbanimeve neolitike t zbuluara n tr territorin e Shqipris
si edhe prkatsia kohore e tyre nga neoliti i hershm n neolitin e mesm, t von, duke prfshir dhe epokn e bakrit, e bjn t mundur t veçojm disa grupe kulturore dhe ta ndjekim zhvillimin e kulturs pa ndrprerje nga fillimet e mijvjeçarit t shtat e deri n fund
t mijvjeçarit t katrt p.e. son.

Neoliti i hershm, prfaqsohet nga Vlushi, Podgoria I, Vashtmia, Kolshi I, Burimi dhe Blazi I e II. Vendbanimi i Vlushit karakterizohet nga nj qeramik trashanike ngjyr gri t zez, me forma tepr t thjeshta e me pak zbukurime t bra me shtypje. Qeramika gjendet
s bashku me vegla pune prej stralli tipike mezolitike, ndaj Vlushi i takon periudhs kalimtare
nga mezoliti n neolit.

Kultura Podgorie I, Vashtmia, Kolshi I, Burimi dhe Blazi I, II, t cilat jan njohur e studiuar mir, i takojn neolitit t hershm t zhvilluar. Kjo periudh n territorin e Shqipris Juglindore sht dokumentuar nga kultura Podgorie I. Fal nj shtrese kulturore t trash rreth 3 m e mjaft t qart, n Podgorie, dhe t nj lnde shum t pasur arkeologjike mund t


rindrtohet tabloja e asaj kulture, e cila karakterizohet nga qeramika njngjyrshe e kuqe me shklqim, nga qeramika e pikturuar me boj t bardh mbi sfond t kuq si edhe nga figurat steatopigjike prej balte e tryezat e thjeshta t kultit, t cilat i vn n raporte t drejtprdrejta kulturore e kronologjike me neolitin e hershm t Thesalis (faza Presesklo e pjesrisht Protosesklo), si edhe me neolitin e hershm t Maqedonis (Vrshnik-Anzabegovo Ib, c). Elementet e tjera t pranishme n Podgorie I, si qeramika impreso e tipit t Devollit e ajo e tipit adriatik, si edhe qeramika barbotine e shesht e vn at n lidhje me kulturat e neolitit
t hershm adriatik e ballkano-qendror.

Kultura prfaqsuese e Shqipris Verilindore, Kolshi I ka si tregues themelor qeramikn barbotine n reliev t ngritur, qeramikn e pikturuar me boj kafe mbi sfond t kuq dhe qeramikn impreso, t cilat vendosen mjaft qart n raporte kulturore e kronologjike me Rudnikun (Rudniku III) n Kosov dhe me gjith kulturat e fazs Starçevo II b t Ballkanit Qendror. Blazi I e II n zonn e Matit ka qeramik t tipit impreso-kardium me motive t ndryshme, si edhe qeramik njngjyrshe gri e t zez me shklqim q i japin kulturs s ktij vendbanimi shpellor karakterin adriatik lindor (Smilçiç I).

Kalimi nga neoliti i hershm n neolitin e mesm shnon nj kthes n t gjith zhvillimin kulturor t territorit t vendit ton, gj q sht pasqyruar mjaft qart n kulturat Dunavec I - Cakran Blaz III, t cilat prfaqsojn dhe tri fazat kryesore t zhvillimit t neolitit t mesm
n Shqipri. Tipar themelor pr t gjitha fazat e ksaj periudhe sht qeramika ngjyr gri, gri
e zez dhe e zez me siprfaqe t lmuar me ose pa shklqim, si edhe qeramika barbotine e impreso t trashguara nga neoliti i hershm. Qeramika shquhet pr nj larmi formash ku mbizotrojn kupat bikonike me variante t ndryshme, tasat trung konik me fund t lart, ent me trup sferik me profile t ndryshme etj.. Qeramika e neolitit t mesm dallohet edhe pr pasurin e zbukurimeve t bra me incizim e thellim, hera-hers t inkrustuara me boj
t kuqe ose t bardh, pr zbukurimet plastike variantesh t ndryshme, pr zbukurimin me kanelyra, me pikturim etj..

Çdo njra nga tri kulturat prfaqsuese ka tiparet dhe veçorit lokale q burojn nga diferencat n kronologjin relative si edhe nga pozita gjeografike, nga raportet e lidhjet q ato kishin me kulturat fqinje.

Faza Dunavec I q prfaqson shtresn m t hershme t neolitit t mesm sht e lidhur
me ekzistencn e nj vendbanimi palafit, i cili, sot pr sot, sht m i hershmi n territorin e Ballkanit. N Dunavecin I, krahas qeramiks s zez t cilsis shum t mir vazhdoi t prdorej gjersisht qeramika barbotine me reliev t zhvilluar, tradit kjo e neolitit t hershm
Starçevian. Por tonin kulturs s Dunavecit I ia jepnin format e reja t enve t zbukurimit
n reliev, zbukurimet me incizim e ngulitje, zbukurimet me kanelyra, pikturimi gri etj..

Gjat Dunavecit II, krahas elementeve q u trashguan nga periudha paraardhse, q edhe ktu prbjn shumicn, ka edhe nj tog elementesh t reja q e veçojn at si nj faz m vete. Zbukurimi n reliev njeh zhvillimin e tij m t gjer, po ashtu bhet tipik zbukurimi me grvishtje i llojit adriatik, kanelyra prmirsohet cilsisht dhe, krahas pikturimit gri, del edhe qeramika e pikturuar me boj t kuqrremt. N kt faz shfaqen edhe fragmentet e para t qeramiks dyngjyrshe kuq e zi.

Cakrani dhe Dunaveci II kan prputhje t plot kulturore e kronologjike. Pr t’u shnuar sht gjetja n Cakran e disa fragmenteve ensh t pikturuara dhe n Dunavec II e nj fragmenti, t cilat jan t importuara nga kultura Thesalike e Diminit t hershm (faza Tsangli). Ato japin nj dat t sakt pr ekzistencn e njkohshme t Cakranit e t Dunavecit II me Tsanglin dhe n t njjtn koh dshmojn pr zhvillimin e kmbimit midis trevave tona me Thesalin. Edhe kultura e Kolshit II n territorin e Shqipris Verilindore gjen prputhje t plot me at t Cakranit.

Faza fundore e neolitit t mesm sht dshmuar nga Blazi III n territorin e Shqipris s brendshme qendrore. Ajo karakterizohet nga qeramika ngjyr gri, gri e zez e ngjyr kafe e zbukuruar me motive linearo-gjeometrike e spiralike, t cilat jan elemente karakteristike pr kulturat danilike t bregdetit dalmatin. Krahas tyre ka edhe en t zbukuruara me ornamente
me vija t thelluara, t cilat mjaft mir e vn kt faz t neolitit t mesm n raporte kulturore e kronologjike me kulturn Lisiçiç (Hvar I) t neolitit t von t Adriatikut.

Kulturat e neolitit t mesm t vendit ton kan edhe disa tregues t rndsishm t kultit e
t bots shpirtrore. Si shfaqje e re dhe kryesore jan ritonet, en jo t zakonshme me katr kmb me gryk vezake t vendosur pjerrtas me nj dorez t madhe n pjesn e siprme t trupit dhe t lyera me boj t kuqe. Kto ritone sipas mendimit t shum studiuesve duhet
t ken shrbyer n ceremoni rituale kushtuar kulteve t rndsishme, siç sht ai i pjelloris
s toks, i nns s madhe, kulte q ishin t lidhura me riprodhimin e jets, me pjellorin e toks e t bagtis, t cilat ishin degt baz t ekonomis.

Nj kult tjetr i epoks neolitike sht ai i varrimit t fmijve n vendbanim, t vendosur n pozicion kruspull, dshmi e nj flijimi pr vet vendbanimin.

Kalimi nga periudha e neolitit t mesm n neolitin e von sht br shkall-shkall, gj q provohet nga kultura e vendbanimeve t Drsnikut, t Barçit II dhe t Maliqit I (Kamnik) ku disa tregues t kulturs vazhdojn edhe gjat neolitit t von, madje zhvillohen m tej dhe bhen karakteristike. E till sht qeramika me tone t çelta e punuar me kujdes dhe e pikturuar me ngjyra t ndryshme, me motive t larmishme linearo-gjeometrike dhe meandro- spiralike. Kjo qeramik krijon efekte shum t ngjashme me qeramikn e neolitit t von t Thesalis, q njihet arkeologjikisht si faza e Diminit klasik. Kto elemente kulturore luajtn
nj rol t rndsishm n formimin e kulturs s neolitit t von t vendit ton.

Fazn finale t epoks s gurit t ri ose siç quhet ndryshe epoka e bakrit, e prfaqsojn tri vendbanime me nj vijimsi kulturore e kronologjike: Burimasi, Maliqi II a dhe Maliqi II b. Kultura e tyre karakterizohet nga prsosja e veglave t strallit, e veglave me gur t lmuar dhe
e atyre prej kocke e briri, si dhe dalja e veglave t para prej bakri (spata t tipit dalt, biza e grepa peshkimi), t cilat pr shkak t cilsis s but t bakrit nuk mundn t zvendsonin veglat e tradits neolitike.

Tiparin themelor t ksaj faze e prbn qeramika, e cila dallohet pr cilsin e punimit t saj, pr larmin e formave t enve, pr ngjyrn e zez e gri t zez shpeshher me shklqim, si edhe pr zbukurimet e shumllojshme (me pikturim gri, me boj t bardh ose t kuqe, me incizim, me ornamente plastike apo kanelyra etj.). Kultura shquhet edhe pr nj pasuri e larmi objektesh kulti, si figura antropomorfe e zoomorfe, tavolina kulti e objekte t tjera t karakterit ritual.

Kultura neolitike e vendit ton u zhvillua n lidhje e marrdhnie t ngushta me kulturat bashkkohse t vendeve fqinje, si me kulturn Crnobuki-Shuplevac t Pelagonis, me kulturn Rahmani t Thesalis dhe me kulturat egjeane t bronzit t hershm.

T dhnat e deriathershme dshmojn kshtu se kultura neolitike n vendin ton zhvillohet
pa ndonj ndrprerje dhe mbi nj baz autoktone. Njohurit e deritanishme nuk jan t mjaftueshme pr t prcaktuar se cilt ishin prfaqsuesit e grupeve apo t komplekseve m
t gjera etnokulturore ballkanike t ksaj kohe. Mendimet e ndryshme sipas t cilave kto mund t ken qen ose jo popullsi indoevropiane mbeten ende t diskutueshme, sa koh q
t dhnat gjuhsore nga fusha e toponimis s lasht t Ballkanit sht vshtir t prputhen
me siguri me t dhnat arkeologjike. N kto rrethana, banort e ksaj lashtsie t largt, kto grupe kulturore ka shum gjas t’i takonin nj popullsie paleoindoevropiane
3. EPOKA E BRONZIT. KALIMI NË ORGANIZIMIN FISNOR PATRIARKAL

Gjurm t kohs s bronzit. Vendbanimet

Epoka e bronzit n Shqipri prfshin mijvjeçarin e tret dhe gjith mijvjeçarin e dyt p.e. son, e deri n fundin e shek.XII p.e.r. Ajo njihet prej t dhnave t fituara nga shtresat e kulturs s bronzit n vendbanimet e Maliqit, t Trenit e t Sovijanit n pellgun e Korçs, nga shtresa e par e vendbanimit t Gajtanit n afrsi t Shkodrs, nga gjetjet n shpelln e Nezirit dhe nga vendbanimi i Badhers e kalaja e Kalivos n rrethin e Sarands. Gjithashtu njihet nga varrezat tumulare n Mat, n Kuks, n Barç (Korç), n Pazhok (Elbasan), n Divjak (Lushnj), n Patos (Fier), n Vajz e Dukat (Vlor), n Piskov (Prmet), nga tumat
n luginn e Dropullit, nga tuma e Bajkajt (Sarand) e nga depo e gjetje t rastit t zbuluara buz liqeneve t Shkodrs, t Pogradecit, t Presps etj..

Kto t dhna dshmojn se territori i Shqipris gjat ksaj epoke ka qen i populluar gjersisht, q nga zonat e tij t ulta fushore e deri n krahinat e brendshme dhe t vshtira malore. Njerzit banonin kryesisht n vendbanime t hapura. N nj mas m t kufizuar jan shfrytzuar dhe shpellat, ashtu siç kan vazhduar t jen n prdorim edhe palafitet, siç tregojn grmimet e viteve t fundit n vendbanimin palafit t Sovijanit. Nga fundi i ksaj epoke lindin edhe vendbanimet e para t fortifikuara, t cilat rrethohen me mure gursh t palatuar e t lidhur n t that apo me ledhe e hunj. Nj pjes e mir e vendbanimeve t ktij lloji, si kalaja e Gajtanit, qyteza e Marglliçit (Fier) etj., q do t marrin zhvillim t plot dhe do t bhen karakteristike pr epokn pasuese, at t hekurit, e kan origjinn e vet n kt periudh.

Banesat kan qen kasolle, q ndrtoheshin me lnd drusore, kallama e kasht. Ato jan njkthinshe zakonisht me planimetri katrkndshe, por duket se ka qen n prdorim edhe tipi me baz t rrumbullakt e trup konik. Dyshemet kan qen t shtruara me balt t ngjeshur e t rrahur, kurse muret t thurura me thupra e t lyera me balt t przier me byk.
N mes kishin nga nj vatr t rrumbullakt; ka raste kur kt e gjejm t vendosur anash n formn e nj korite q nuk njihet n banesat neolitike. Vlen t prmendim nj kompleks banesash t bronzit t von t zbuluara n kalan e Badhers, t cilat kan form katrkndshe ose rrethore t ndrtuara me nj xokolatur gursh, mbi t ciln ngriheshin paretet dhe çatia prej materiali t leht.

Lindja e metalurgjis s bronzit dhe prparimet n degt e tjera t ekonomis

Karakteristika themelore e ksaj epoke sht lindja e metalurgjis s bronzit, q i dha emrin dhe vet epoks. Pr zhvillimin e saj ndihmoi shum dhe pasuria me bakr e vendit ton, sidomos n zonat metalmbajtse t Matit, t Kuksit, t Korçs etj..

Vendin kryesor n prodhimin e metalurgjis e zn veglat e puns dhe sidomos armt, siç jan spatat, draprinjt, shpatat, kamat, thikat dhe majat e heshtave e t shigjetave. Veglat dhe armt e reja nuk mundn t prjashtonin plotsisht nga prdorimi veglat dhe armt e tradits neolitike. Madje n periudhn e par t bronzit ato jan ende t pakta e t dobta, por gradualisht shtohen e prsosen dhe hyjn gjersisht n prdorim, duke ushtruar nj ndikim t fuqishm n veprimtarin ekonomike e shoqrore t njeriut. Prsosuria e derdhjes dhe pastrtia e objekteve t prodhuara n fundin e epoks s bronzit arrin nj nivel t till teknik, q dshmon se gjat ksaj periudhe metalurgjia e bronzit kishte arritur lulzimin e saj
t plot dhe ishte kthyer n nj zejtari t mirfillt. Midis ktyre prodhimeve meritojn t prmenden spatat me forma karakteristike vendase siç jan spatat me emrin « shqiptaro- dalmate ». Krahas tyre qndrojn prodhimet vendase t imitacioneve egjeane ose me origjin nga Evropa Qendrore, t tilla, si spatat dytehshe t tipit minoik, shpatat e gjata t tipit egjean, spatat e tipit kelt, etj., q dallojn nga prototipat e tyre pr veçantit lokale.

Arritjet n fushn e metalurgjis s bronzit ndihmuan veprimtarin prodhuese dhe u bn mbshtetje pr zhvillimin e degve t tjera t ekonomis, n mnyr t veçant t bujqsis. Karakteri i saj ndryshoi edhe si pasoj e zhvillimit t blegtoris. Rritja e numrit t kafshve shtpiake, si kali, gjedht dhe bagtit e imta, q i gjejm t prfaqsuara gjersisht midis materialit kockor n shtresat kulturore t vendbanimeve t bronzit dhe n varrezat e ksaj kohe, solli me vete ndryshime thelbsore n bujqsi. Nga kopshtet e vogla, q rrmiheshin
me vegla t thjeshta prej briri e druri, kalohet tani n shfrytzimin e siprfaqeve m t gjera,
q i punonin me parmend druri, duke shfrytzuar forcn trheqse t kafshve. Tokat hapeshin me an t djegies s pyjeve. T shkriftuara nga zjarri i fort dhe t pasuruara me plehun e hirit, ato ishin t gatshme pr t’u mbjell. Bujkut primitiv nuk i mbetej veçse t hidhte farn dhe ta mbulonte at me nj lrim t cekt. Kjo tok nuk mund t shfrytzohej pr shum vjet, sepse ngjishej dhe nuk mund t punohej m me veglat e thjeshta t kohs, prandaj bujqit hapnin toka t reja, gj q i dha bujqsis s bronzit nj karakter ekstensiv.

N krahasim me qeramikn e bukur dhe t nj cilsie t lart t neolitit t von, qeramika e bronzit t hershm paraqitet m primitive si n teknikn e punimit, ashtu dhe n sistemin e zbukurimit. Por kjo sht nj qeramik me forma t reja e t panjohura m par, ndrsa nj element i rndsishm n ndrtimin e saj jan vegjt. M tipike n kt qeramik jan vazot
me dy vegj t larta mbi buz, ato me dy ose katr vegj unazore nn gryk, filxhant me nj vegj t lart mbi buz dhe brokat me trup t fryr dhe qaf cilindrike me nj vegj nn gryk. Tipar tjetr dallues i ksaj qeramike sht zbukurimi me motive plastike shiritash me ose pa thellim. E njohur n gjuhn arkeologjike, pr kt arsye, si qeramika « shiritore », ajo prbn tani nj element t ri kulturor q nuk lidhet me traditn neolitike. Prototipat e saj jan me origjin t largt nga Ponti n brigjet e Detit t Zi dhe shfaqja e saj n Ballkan, ashtu
si dhe n krahinat e tjera t Evrops sht e lidhur me dyndjen e madhe t nj popullsie
baritore q vjen nga stepat e Lindjes aty nga fundi i neolitit.

Krahas ksaj qeramike do t vazhdoj t mbijetoj edhe ajo me forma tradicionale neolitike vendse, e zbukuruar me ornamente t incizuara ose me kanelyra, e cila paraqitet m e pakt
n fillimet e shtresave kulturore dhe gradualisht vjen e z vend parsor n qeramikn e bronzit.
Qeramika e bronzit t mesm lidhet gjenetikisht me at t bronzit t hershm dhe riprodhon
t njjtat forma e sistem zbukurimi, por me nj teknik m t prparuar. Shfaqen tani dhe forma t reja, prej t cilave m karakteristike jan ent pseudominoike me dy vegj t larta mbi buz, sahant me dy vegj horizontale posht buzve ose q ngrihen mbi to, etj..

N bronzin e von prodhimi qeramik rigjallrohet. Ent paraqiten me forma m t evoluara,
m t pasura dhe m t prsosura nga pikpamja teknologjike. Zakonisht ent me parete t holla jan t pjekura mir dhe kan ngjyra kryesisht t çelta, okr, t kuqe dhe gri n t blert. N fillim kjo qeramik sht e thjesht, por n fazat e mpastajme pasurohet me
zbukurime t pikturuara me motive t larmishme gjeometrike. Tek qeramika m e hershme
e ktij tipi, pikturimi sht br pas pjekjes s ens dhe ka ngjyr t kuqe t praruar, kurse m von ai bhet para pjekjes dhe merr pastaj ngjyrn kafe me nuanca t ndryshme.

N literaturn arkeologjike kjo qeramik sht pagzuar me emrin « devollite », nga emri i krahins ku sht zbuluar m par. Por djepi i saj duket se sht pellgu i Korçs, ku ajo kronologjikisht paraqitet deri tani si m e hershme. Kndej ajo prhapet pastaj n t gjith Shqiprin e Jugut dhe n krahinat fqinje t Maqedonis, t Thesalis dhe t Epirit, ku datohet si m e von. Nga fundi i bronzit, n sintaksn gjeometrike t sistemit zbukurues t qeramiks « devollite » futen dhe elemente t zbukurimit mikenas, si rezultat i lidhjeve gjithnj m t ngushta t ksaj treve me botn e Egjeut.

Si e till qeramika « devollite » paraqitet si prfaqsuese e nj grupi t veçant kulturor me nj shtrirje t gjer n territorin jugor t Shqipris dhe t diferencuar nga ai i krahinave veriore,
i cili nuk zbaton pikturimin e qeramiks dhe as teknologjin e grupit « devollit », duke u treguar m konservator si ndaj formave, ashtu dhe ndaj zbukurimit tradicional t periudhave pararendse t epoks s bronzit.

Prodhimet zejtare dhe ato bujqsore-blegtorale bn t mundshme edhe zhvillimin e kmbimeve. Tregues i rndsishm n kt drejtim jan depot ose objektet e fshehura, q prbjn nj dukuri t rndomt n bronzin e von dhe q ndeshen jo rrall dhe n vendin ton. Depo t tilla jan gjetur buz liqenit t Shkodrs dhe Buns, n afrsi t Shiroks e Beltojs me spata t tipit « shqiptaro-dalmat », n nj shpell afr Koplikut dhe n fshatin Bushat me spata t tipit « kelt », etj.. Kto depo, q krijohen n raste rreziku nga zejtar endacak, t cilt jan njkohsisht dhe shits t prodhimeve t tyre, gjenden zakonisht gjat rrugs natyrore. Ato prmbajn objekte t pavna n prdorim, shpesh prodhime t nj kallpi, t cilat, pr shkak t formave standarde, shrbejn edhe si njsi vlere pr kmbim.

Objektet e importit egjean, italik dhe ato me prejardhje nga viset e Evrops Qendrore, t prfaqsuara n gjetjet arkeologjike t vendit ton prmes armve, qeramiks dhe sendeve t tjera t luksit, jan dshmi e prpjestimeve q marrin kmbimet gjat bronzit. Zhvillimi i tyre dhe lidhjet me krahina kaq t largta u ndihmuan nga lindja n kt koh e transportit toksor, q shfrytzon forcn bartse t kafshve dhe sidomos shfaqja e anijeve me vela, q lejuan lundrimet n det t hapur dhe arritjen e brigjeve t tjera. Q nga kjo koh banort e bronzit t vendit ton, duket se kryen pr her t par dhe kalimin e Adriatikut.

Megjithat duhet thn se lidhjet midis krahinave t ndryshme, qofshin kto t afrta apo t largta, nuk ishin t rregullta, prandaj dhe shkmbimi i produkteve midis bashksive mbetet gjithnj nj gj e rastit.

Ndryshimet n strukturn shoqrore

Prparimet n degt e ndryshme t ekonomis çuan n rindarjen e puns midis sekseve dhe pr pasoj n ndryshimin e pozits shoqrore t burrit dhe t gruas. Burri duke u marr tani
si me bujqsi e blegtori, ashtu edhe me prodhimin metalurgjik, zuri vendin drejtues n
ekonomi e shoqri, ndrsa roli i gruas u dobsua. Kjo solli ndryshime dhe n marrdhniet shoqrore, t cilat u shprehn n zvendsimin e rendit gjinor matriarkal me at patriarkal dhe n kalimin nga familja matriarkale me çifte n familjen patriarkale monogame, e cila u b dhe brtham e shoqris fisnore t ksaj kohe. Brenda fisit ajo formonte nj njsi t pavarur ekonomike e shoqrore. Pjestart e saj i lidhte prona e prbashkt e familjes, prodhimi dhe konsumi i prbashkt. T gjith pjestart e familjes ishin t barabart midis tyre, kurse kryetari ishte i pari midis t barabartve.

Gjat epoks s bronzit struktura e fisit u b m e ndrlikuar. Midis familjes dhe fisit u krijua nj hallk tjetr, vllazria, e cila prmblidhte disa familje t mdha patriarkale, t dala nga ndarja e familjes mm.

Pasqyr e ktij organizimi shoqror jan monumentet skulpturore t ksaj kohe, tumat, t cilat jan varre apo varreza kolektive t nj familjeje, vllazrie ose fisi. Inventari i varreve t tyre flet dhe pr diferencim social t popullsis dhe nj shtreszim fillestar t saj, q e ka bazn te prparimet e shnuara n ekonomi dhe te mundsia q u krijua pr grumbullimin e
nj lloj pasurie prej ksaj. Vet ky fakt nnkupton krijimin e premisave pr lindjen e prons private, q do t sjell n t ardhmen shprbrjen e bashksis primitive.

Prirja pr t shtuar pasurin, pr t fituar toka e kullota t reja çoi gjat ksaj epoke n konflikte e lufta t vazhdueshme. Lvizjet dhe dyndjet e mdha t popullsive q vrtetohen
n mnyr t qart, prmes t dhnave arkeologjike, jan nj shfaqje e ksaj dukurie. Lindja
e vendbanimeve t fortifikuara, prsosja e armve dhe vendi q zn ato n inventarin e varreve, dshmojn se nga fundi i epoks lufta ishte br nj funksion i rregullt n jet. Plaçkitjet dhe prfitimet e tjera q vinin prej saj, rritn nj shtres udhheqsish ushtarak, e cila filloi t veçohet nga masa e gjer e antarve t fisit, duke u pasuruar prmes prvetsimit t pjess m t madhe t plaçks s lufts dhe t robrve t saj. Kta t fundit
do t bhen pastaj burim pr format m t hershme t shfrytzimit t njeriut si skllav n
familjet patriarkale ose ndryshe pr lindjen e skllavris patriarkale.

Botkuptimi dhe arti

Niveli i ult i faktorve t prodhimit dhe karakteri empirik i njohurive krijuan te njeriu primitiv nj botkuptim magjik-mistik pr botn q e rrethonte dhe fenomenet e veçanta t
saj. Mbi kt baz gjat epoks s bronzit vazhdojn t jetojn rite e besime t trashguara nga shoqria neolitike siç sht kulti i toks-mm q vazhdon t ushtrohet edhe gjat
periudhs s par t bronzit dhe q shprehet nprmjet figurave prej balte t pjekur, t cilat paraqesin gruan-mm, apo riti i flijimit dhe i varrimit t fmijve brenda territorit t vendbanimit, q i shrbejn mbrojtjes nga fuqit mistike keqbrse, q vrtetohen me horizontin e bronzit t hershm n Maliq dhe m von n grupin e urnave t shtress s fundit t bronzit n Tren.

Shqetsimi pr fatin e njeriut pas vdekjes krijoi tek njerzit primitiv botkuptimin e vazhdimit t jets prtej varrit, q shprehet n kt epok me kujdesin e veçant q tregohet pr t vdekurin, pr plotsimin e riteve t varrimit dhe pr ndrtimin e vet varreve. Krahas varreve t dysta t trashguara nga neoliti, shfaqen n fillim t epoks s bronzit varret me tuma. Kto jan varre monumentale n formn e kodrave t vogla gjysm sferike, t larta 1-
4 m e me diametr 15-30 m, t ngritura me dhé e me gur. Disa prej tyre kan n baz nga
nj ose dy unaza kufizuese me gur, t cilat shrbenin si kufi pr masn e dheut q hidhej mbi varret. N qendr t tums zakonisht sht vendosur varri m i hershm, pr t cilin sht ngritur tuma, kurse prreth e mbi t jan vendosur varre t tjera t mvonshme.
Arkitektura e varreve sht e thjesht n form gropash t rrumbullakta ose katrkndshe
t rrethuara e t mbuluara me gur, apo arkash katrkndshe prej druri apo gursh.

Varrimi bhej duke e vendosur trupin me kmb dhe me duar t mbledhura n pozicion fjetjeje. Kjo mnyr varrimi e njohur q n neolit bhet m karakteristike gjat gjith epoks
s bronzit. Varrimi me djegie prkundrazi ndeshet m rrall. N kt rast hiri dhe mbeturinat e djegura t trupit vendoseshin zakonisht n gropa t mbuluara me gur ose me urna. T vdekurit shoqroheshin n varr me takmin funerar, karakteri i t cilit prcaktohej nga seksi dhe pozita shoqrore e t vdekurit. Q nga bronzi i mesm fillojn t shfaqen dallimet midis varreve me inventar t pasur e t thjesht. N disa raste t vdekurin e shoqronin n varr edhe kafsh q adhuroheshin, siç sht rasti i varrit qendror t tums s madhe t Pazhokut, i cili krahas dy skeleteve prmbante dhe nj kok kau, kafsh kjo e lidhur me kultin e bujqsis me parmend, mjaft i prhapur si i till n botn e Mesdheut. Dy unazat bashkqendrore me gur t ksaj tume jan me sa duket, shprehje e kultit t diellit, q adhurohej nga prfaqsuesit e ktyre tumave si nj fuqi jetdhnse dhe burim i prodhimtaris s toks.

Arti i kohs s bronzit sht kryesisht nj art i zbatuar i stilit gjeometrik, q prdoret n zbukurimin e qeramiks dhe m pak n prodhimet prej bronzi. Arti plastik, q prfaqsohet
me figurinat skematike t gruas-mm paraqitet tani n rnie. Ai nuk ka veçse pak jet gjat periudhs s par t ksaj epoke derisa m von zhduket krejt. N bronzin e hershm nj
rnie ka edhe n zbukurimin e qeramiks, por m pas, e sidomos n bronzin e von, ky art njeh nj ngritje t re. N qeramikn e tumave t Pazhokut ai sht zbatuar n teknikn e incizimit. Motivet jan trekndsha e rombe t vargzuara me fushn e mbushur me vija t pjerrta paralele. N qeramikn « devollite » kto motive jan t pikturuara me tone pashklqim ngjyr t kuqe apo kafe. Thurja e harmonishme e kompozicionale e tyre n en
me forma elegante prfaqson nj nga arritjet m t mira t artit dekorativ t epoks s bronzit.

N prodhimet metalike zbukurimet jan t varfra. Vlerat artistike i shohim t shprehura m tepr n format e bukura t disa veglave, sidomos te spatat « shkodrane » e « shqiptaro- dalmate » t zbukuruara n mykat e tyre me stolisje plastike brinjsh, q hijeshojn formn e zhdrvjellt t vet objekteve.

--------------------------------------------------------------------------------
KREU II


SHTHURJA E BASHKËSISË PRIMITIVE
I L I R Ë T
(SHEK. XI - V P.E. SONË)

Burimet historike dshmojn se n epokn e hekurit territori i Shqipris banohej nga ilirt, nj nga popullsit
e mdha t Evrops s athershme, q shtrihej n gjith pjesn perndimore t Gadishullit Ballkanik. Rreth fundit t shekullit XII ose fillimit t shekullit XI para ers son n territorin e tyre shfaqen pr t parn her objekte prej hekuri. Futja n prdorim e ktij materiali t ri, q i dha emrin epoks shnon, edhe pr ilirt nismn e nj periudhe t re historike. Hekuri kishte cilsi t pakrahasueshme ndaj lndve t para t njohura deri athere pr prgatitjen e veglave t puns dhe t armve. Si i till, ai çoi n rritjen e rendimentit n sfera t ndryshme t ekonomis, n zhvillimin e mtejshm t kmbimit, n rritjen e pasuris shoqrore, n thellimin
e diferencimit shoqror, n formimin e federatave fisnore si forma t organizimit politik. N tr prmbajtjen
e vet kjo periudh e historis s ilirve karakterizohet, kshtu, nga shthurja e plot e organizimit fisnor dhe nga prgatitja e kushteve pr lindjen e skllavopronaris dhe t shteteve skllavopronare ilire.

Ky proces nuk u krye njlloj n t gjith territorin e gjer ilir. M shpejt prparuan popullsit q banonin n ultsirn bregdetare dhe n luginat e pllajat me kushte m t mira natyrore, ndrsa m ngadal ecnin fiset e zonave t thella e t varfra malore.

Njohurit tona pr kt periudh mbshteten kryesisht n t dhnat arkeologjike, por ktu vijn n ndihm pr her t par edhe burimet e shkruara historike, t cilat u takojn kryesisht ilirve t Jugut
1. ORIGJINA DHE TRUALLI HISTORIK I ILIRËVE

Teorit rreth origjins

Problemi i prejardhjes dhe i rrugs s formimit t trungut etnik ilir me veçorit e tij gjuhsore
e kulturore, ka prbr nj nga synimet m kryesore t ilirologjis.Rreth tij jan shfaqur pikpamje t ndryshme, t cilat ndriçojn n mnyr t mjaftueshme gjith kt proces t ndrlikuar etnogjenetik.Krkimet komplekse arkeologjike, gjuhsore dhe historike t kohve t fundit e kan vendosur at mbi nj baz m t shndosh dhe e kan futur n nj rrug m t drejt zgjidhjeje.

Sado t ndryshme q mund t paraqiten nga forma teorit mbi prejardhjen e ilirve, n prmbajtje ato shprehin vetm dy pikpamje, njra nga t cilat i quan ilirt si t ardhur n Gadishullin Ballkanik, ndrsa tjetra si popullsi autoktone t formuar n truallin historik t Iliris.

Midis teorive q i quajn ilirt t ardhur n Gadishullin Ballkanik, ka mosprputhje si prsa i takon vendit nga vijn, ashtu edhe kohs s ardhjes s tyre. Disa e lidhin prhapjen e tyre me kulturn e Halshtatit, t tjer me kulturn e Fushave me Urna, apo me kulturn Luzhice. Sipas tyre, n kaprcyell t mijvjeçarit t dyt p.e. son ilirt morn pjes n lvizjet e popujve q njihen me emrin dyndja dorike, egjeane apo panono-ballkanike dhe duke zbritur nga Evropa Qendrore, n fillim t epoks s hekurit, u nguln n Gadishullin Ballkanik n trojet e tyre historike.

Pikpamje m e re sht ajo q e konsideron kulturn ilire si nj dukuri t formuar historikisht n vet truallin ilir n baz t nj procesi t gjat dhe t pandrprer t saj gjat gjith epoks s bronzit dhe fillimit t asaj t hekurit.

Kjo tez e zhvillimit t pandrprer t kulturs, q jep mundsi t flitet edhe pr nj zhvillim
t pandrprer etnik, gjen prova t shumta n territorin historik t ilirve, sidomos me zbulimet e bra n truallin e Shqipris n vendbanimin e Maliqit dhe n varrezat tumulare t Pazhokut, t Vajzs, t Matit etj., kurse jasht vendit ton n varrezat tumulare t pllajs s Glasinacit (Bosnj) e gjetk. Prball ktyre zbulimeve bhet fare e paqndrueshme teza q e lidh etnogjenezn e ilirve me kulturn e Halshtatit apo me bartsit e kulturs s fushave me urna. Trualli i ksaj kulture t fundit nuk mund t lidhet kurrsesi etnikisht me ilirt. Duke
krahasuar truallin e kulturs s fushave me urna me at t kulturs s mirfillt ilire Mat-
Glasinac n rajonin qendror t Iliris, vihen re ndryshime thelbsore si n kulturn materiale
n qeramik, n objektet metalike etj., ashtu edhe n at shpirtrore, q ka nj rndsi t veçant n prcaktimin etnik t nj popullsie. Trualli i Panonis ndjek mnyrn e varrimit
me djegie duke vendosur mbeturinat e saj n vazo t veçanta (urna), ndrsa ai i Matit dhe i Glasinacit, varrimin n tuma e kryesisht me vendosje kufome. Kto ndryshime n kultur i veçojn panont edhe si nj grup etnik m vete q dallohet nga ai i ilirve. Prveç ksaj t dhnat arkeologjike kan treguar se dyndjet panono-ballkanike, dorike a egjeane nuk e prfshin pjesn perndimore t Gadishullit Ballkanik dhe si pasoj nuk shpun n ndryshime dhe zhvendosje t theksuara t ilirve. Kjo shihet qart sidomos n territorin e vendit ton, ku materialet arkeologjike t ksaj kohe, flasin jo pr ndrprerje n zhvillimin autokton t kulturs, por pr nj vazhdimsi t saj q nga epoka e hershme e bronzit, pavarsisht se disa shfaqje t reja n prodhimin metalurgjik, t shek. XI-IX p.e. son, mund t lidhen me ndikimet kulturore t ardhura prmes dyndjeve nga veriu.Ky zhvillim i pandrprer kulturor n vendin ton shfaqet akoma m mir n qeramik, e cila sht nj tregues i rndsishm n prcaktimin etnik dhe kulturor t bartsve t saj. Qeramika e ksaj kohe zhvillohet n tr truallin ilir mbi bazn e poçeris m t hershme t epoks s bronzit,
pa pasur ndonj ndryshim n kohn e kalimit nga epoka e bronzit n at t hekurit, dhe duke e ruajtur kt tradit autoktone t paktn deri n shek. VI p.e. son, kur historikisht dihet se kto krahina banoheshin nga bashksi t qndrueshme fisnore ilire.

T gjitha kto t dhna arkeologjike t grumbulluara n pesdhjet vjett e fundit, n territorin e Shqipris s bashku tregojn se etnogjeneza ilire nuk duhet par kurrsesi n lidhje me ardhjen e nj popullsie nga veriu i Ballkanit, por si nj proces historik shum i gjat dhe i ndrlikuar autokton. Ky proces fillon shum koh prpara ktyre dyndjeve (dorike, egjeane a panono-ballkanike) dhe konkretisht me dyndjen e madhe t periudhs kalimtare nga neoliti n epokn e bronzit, q prfshin treva t gjera t Evrops dhe t Azis, duke sjell
me vete ndryshime t dukshme etnike n Evropn neolitike.

Kjo dyndje e cilsuar indo-evropiane, q ndodhi n kaprcyell t mijvjeçarit t tret, u krye nga grupe t ndryshme popullsish baritore t ardhura nga stepat e Lindjes. Ësht provuar arkeologjikisht se ajo nuk u b menjher, por val-val dhe se krahinat perndimore t Ballkanit, midis tyre dhe territori i Shqipris u prekn prej saj m von se sa ato lindore.

Gjat ksaj dyndjeje grupe t ndryshme kulturore t Evrops u zhdukn pa ln gjurm, t tjera u przien me popullsit migratore, t cilat u imponuan me kt rast vendasve gjuhn, kulturn, n nj far mase edhe zakonet e veta. Kshtu ndodhi, p.sh. me kulturat neolitike
t Vinçes, t Butmirit, t Lisiçi-Hvarit n territorin e Jugosllavis, t cilat qen zvendsuar
me kulturat e reja Kostalace, Vuçedole etj.; e njjta gj ndodhi edhe me kulturn neolitike t Maliqit, e cila qe zvendsuar nga nj kultur m e ult e karakterizuar me qeramikn e saj trashanike, q i atribuohet pikrisht ksaj dyndjeje.

N procesin e shtjellimit t ktyre ngjarjeve dhe t przierjeve etnike dhe kulturore t popullsive neolitike vendase, paraindoevropiane ose sipas disa studiuesve, indoevropiane t hershme, me ardhsit e rinj indoevropian t stepave u formua edhe baza mbi t ciln nisn
t zhvillohen n kushte t veçanta edhe proceset etnogjenetike t popullsive t vjetra historike t Ballkanit Perndimor, rrjedhimisht dhe procesi i formimit historik t trungut etnik ilir me tipare t prbashkta kulturore, t dallueshme prej bashksive t tjera fqinje jo ilire. N kt proces, i cili u zhvillua gjat gjith mijvjeçarit t dyt p.e. son, diferencimi dhe asimilimi i popullsive, ashtu sikurse dhe lidhjet ekonomike e kulturore, luajtn nj rol t rndsishm. N qoft se n periudhn e hershme t epoks s bronzit, kultura e krahinave ballkano-perndimore, ishte shum larg pr t’i dhn asaj karakter t prcaktuar ilir, t dallueshm prej atyre t territoreve t tjera, ky diferencim i tipareve kulturore vjen e bhet gjithnj m i theksuar n periudhn e mesme e sidomos n at t fundit t epoks s bronzit.
N rrugn e ktij zhvillimi t brendshm krahinat jugore t ksaj treve ishin t kthyera m tepr me fytyr drejt jugut, nga bota e prparuar e Egjeut, me t ciln qen n marrdhnie t ngushta ekonomike e kulturore. Veriu, prkundrazi, shfaq prirje drejt Evrops Qendrore,por me lidhje m t dobta me t. Kto lidhje ndikuan sadopak n formimin dhe n diferencimin n fund t bronzit e n fillim t hekurit t dy grupeve t mdha kulturore ilire,atij jugor dhe verior.

Kshtu duke zn fill n kaprcyell t epoks s bronzit, procesi i formimit t etnosit ilir prshkon n mijvjeçarin e dyt rrugn e gjat t diferencimit nga masa e pasigurt etnike q u formua pas shkatrrimit t bots neolitike dhe prfundon nga fundi i ktij mijvjeçari. Si e till, kjo epok krijon n pjesn perndimore t Ballkanit at substrat etno-kulturor, mbi bazn e t cilit formohet m von etnosi dhe kultura ilire. Bartsit e ktij substrati mund t identifikohen me at popullsi parailire, q n burimet historike njihet si pellazge.

Pavarsisht nga kjo hipotez pr parailirt, thelbsor sht fakti se n fund t epoks s bronzit, n pjesn perndimore t Ballkanit ishte formuar nj bashksi e gjer kulturore dhe etnike, e cila n epokn e hekurit n baz t zhvillimit t brendshm ekonomiko-shoqror,
do t vazhdonte t zhvillonte m tej kulturn e vet duke i dhn asaj nj fytyr gjithnj m t prcaktuar etnike. Kjo sht dhe periudha e formimit t plot t bashksis s madhe ilire dhe t grupeve t veçanta etnokulturore, ashtu siç prmenden tek autort m t hershm antik.

Trualli historik i ilirve

Sipas burimeve historike, nocioni ilir - Iliri, ka pasur gjat historis s vet nj kuptim disi t ndryshm gjeografiko-historik.

Me emrin ilir n fillim njiheshin vetm krahinat jugore t ilirve.Ktu banonin sipas burimeve m t vona letrare edhe ilirt e mirfillt, siç i quan ata historiani romak, Plini Plak. Ky emr u shtri gradualisht prej grekve edhe n vise t tjera t njohura m von prej tyre, popullsit e t cilave, varsisht nga veçorit e zhvillimit t tyre lokal, paraqitnin elemente t
nj trungu t prbashkt etno-kulturor.

N kohn e historianit grek Herodotit (shek. V p.e. son), emri ilir shtrihej mbi nj territor mjaft t gjer, i cili arrinte n lindje deri tek rrjedhja e lumit Morav. Nj shekull m von, sipas Pseudo-Skylaksit, ky emrtim do t prfshinte territore akoma m t gjera n veriperndim t Ballkanit. Sipas tij ilirt shtriheshin prgjat Adriatikut duke filluar q nga liburnt n veri e deri tek kufijt e Kaonis n jug. Prhapjen m t madhe dhe prfundimtare t emrit dhe t territorit ilir, na e jep Apiani i Aleksandris, i cili duke prmbledhur gjith sa ishte thn prpara tij mbi topografin e ilirve, shkruante: « grekrit quanin ilir ata q banonin mbi Maqedonin dhe Trakin, q nga kaont dhe thesprott deri tek lumi Istr. Dhe kjo sht gjatsia e vendit, ndrsa gjersia prej maqedonve dhe thrakve malor tek paiont deri n Jon dhe n rrz t Alpeve ».

Nga studimet m t reja t mbshtetura jo vetm n burimet e shkruara historike, por edhe
n t dhnat arkeologjike si dhe n ato gjuhsore, rezulton se trualli historik i ilirve prfshinte tr pjesn perndimore t Gadishullit Ballkanik, q nga rrjedhja e lumenjve Morav e Vardar n lindje, e deri n brigjet e Adriatikut e detit Jon n perndim, q nga lumi
Sav n veri, e deri tek gjiri i Ambrakis n jug, pra deri n kufijt e Hellads s vjetr.

Burimet historike dhe ato arkeologjike e gjuhsore dshmojn pr pranin e ilirve edhe jasht trevs historike t tyre. Grupe t tra ilirsh, midis tyre dhe mesapt dhe japigt u vendosn n Itali gjat bregut t Adriatikut dhe n krahinat jugore t saj.

N Azi t Vogl u shprnguln grupe popullsish dardane, paione, t cilat do t prmenden edhe n eposin homerik si pjesmarrs, prkrah trojanve n luftn e tyre kundr grekve. Prania e elementit etnik ilir sht vrtetuar arkeologjikisht nga burimet e shkruara edhe n rajonet veriore t Maqedonis e t Greqis, si n Akarnani e n Etoli. T gjitha kto lvizje grupesh etnike ilire prtej trevs historike t tyre ndodhn, siç mund t provohet dhe arkeologjikisht, kryesisht gjat dyndjes s madhe panono-ballkanike, e cila siç dihet fillon t vrshoj n drejtim t jugut q n fund t shek. XIII-XII p.e. son. Meqense fatet e tyre historike, n trojet e reja ku ato u vendosn, jan thuajse krejt t ndara nga bota e mirfillt ilire-ballkanike, kto grupe t emigruara nuk do t prfshihen n shqyrtimin e mtejshm t historis ilire.

Topografia e fiseve m t rndsishme ilire

N shekujt e par t mijvjeçarit t fundit para ers son ishin formuar tanim bashksit fisnore ilire dhe n prgjithsi ata kishin zn vend n trojet e tyre historike. Ndr fiset m
t hershme ilire q luajtn dhe nj rol ku m shum e ku m pak t rndsishm n ngjarjet historike t mvonshme, pr t’u prmendur jan: thesprott, t cilt zinin ultsirn
bregdetare q nga gjiri i Ambrakis e deri tek lumi i Thiamit (Kalama), n veri t tyre vinin kaont, vendbanimet e t cilve arrinin deri tek malet e Llogaras dhe gryka e lumit Drinos. Molost banonin n pllajn pjellore t Janins. Gjat lugins s Vjoss n t majt banonin amantt, ndrsa n t djatht bylint, kurse n rrjedhjen e siprme t Vjoss banonin parauejt. N lindje t bylinve shtrihej territori i atintanve. Taulantt shtriheshin n zonn bregdetare nga Vjosa e deri tek lumi i Matit dhe n veri t tij, prgjat brigjeve t Adriatikut
t Mesm, fisi i ardianve. N viset e Ballkanit Qendror dy ishin fiset m t mdha dhe m
t rndsishme ilire: paiont n luginn e mesme t Vardarit, dhe dardant q banonin n rrafshin e Kosovs, t cilt shtriheshin n veri n tokat midis degve jugore e perndimore t Moravs deri aty ku kto bashkohen pr t formuar Moravn e Madhe.

Midis fiseve t hershme t Ballkanit Veriperndimor ndr m t fuqishmit ishin liburnt, t cilt banonin n bregdet dhe n ishujt deri tek lumi Krka, n jug t tyre vinin dalmatt, kurse n viset e Bosnjs s brendshme, autariatt.

Prveç ktyre fiseve, n territorin e gjer t Iliris do t shfaqen m von, n rrethana krejt t reja historike e politike, edhe nj numr i madh bashksish t tjera ilire, midis t cilave edhe bashksi t tilla q do t ken nj pesh t madhe n zhvillimin e ngjarjeve politike t shtetit ilir, si enkelejt, dasarett etj..

Prhapja e fiseve m t rndsishme e t hershme ilire dshmohet n burimet e autorve antik, t cilat n mjaft raste jan, megjithat, t fragmentuara, madje dhe kontradiktore. Rrjedhimisht n prcaktimin e topografis s fiseve ilire ka edhe raste t diskutueshme.
2. GJENDJA EKONOMIKO-SHOQËRORE E ILIRËVE
(SHEK. XI-V P.E. SONË)



Vendbanimet

Ilirt e kohs s hekurit jetonin n fshatra dhe n vendbanime t fortifikuara. T part nuk njihen dhe aq mir pr arsye se nuk jan gjurmuar n mnyr t mjaftueshme. N burimet e shkruara ato dokumentohen nga fundi i ksaj periudhe, n fiset m jugore ilire, nprmjet Pseudo-Skylaksit, i cili thot se kaont, thesprott dhe molost banonin n fshatra.Ky njoftim i shkurtr, q me sa duket i referohet nj burimi m t hershm, nuk ndihmon shum pr t krijuar nj ide t qart mbi karakterin e ktyre vendbanimeve.

Me sa mund t gjykohet nga t dhnat arkeologjike, vendbanimet fshatare ilire t ksaj kohe formoheshin nga grupe shtpish t grumbulluara sipas njsive shoqrore q prfaqsonin, d.m.th. mbi bazn e nj familjeje t madhe patriarkale ose t nj grupi familjesh t tilla, q i prkisnin nj vllazrie.Nj mendim t till e sugjerojn, t paktn pr vendbanimet respektive t tyre, nekropolet tumulare t Matit, t cilat prbhen nga grupe t vogla tumash,t vendosura n tarraca, n luadhe e n toka buke gjat lugins s lumit. Po kjo gj prsritet n tumat e Kuksit, ato t pellgut t Korçs, t lugins s Drinos e gjetk. Edhe vendbanimet fshatare t gjurmuara n luginn e Vjoss japin t njjtn tablo. N t gjitha rastet ato paraqiten si vendbanime t vogla e t shprndara pran tokave bujqsore.

Burimet e shek. V p.e. son dshmojn se vendbanimet e hapura fshatare t ktij lloji kan qen tipike jo vetm pr Ilirin, por edhe pr krahinat fqinje t Maqedonis n lindje dhe t Akarnanis e Etolis n jug.

Gjat kohs s hekurit vazhdojn t mbijetojn edhe palafitet si vendbanime t trashguara nga epokat e mparshme. Herodoti n « Historit » e tij prshkruan me shum hollsi nj vendbanim t till buz liqenit Prasaida t Panonis. Arkeologjikisht ato jan vrtetuar gjithashtu n fshatin Knet t Kuksit dhe jasht territorit shqiptar, n Donja-Dolina e Ripaç
t Bosnjs dhe n Otok afr Sinjit n Dalmaci.


Krahas vendbanimeve fshatare t pambrojtura n kohn e hekurit prhapen gjersisht vendbanimet e fortifikuara me mure. T njohura q nga koha e bronzit t von, ato evoluojn dhe bhen nj nga elementet m karakteristike pr epokn e hekurit. N gjuhn e popullit kto vendbanime njihen me emrat qytez, kala ose gradina.

Pr Ilirin e Jugut jan karakteristike qytezat apo kalat e fortifikuara me mure gursh. Ato jan t ngritura mbi kodra t mbrojtura dhe me pozit mbizotruese e horizont t gjer shikimi. Kufijt e vendbanimit i prcaktonin muret rrethuese. Linja e murit ndjek relievin e terrenit duke shfrytzuar aftsit mbrojtse t tij dhe ndrpritet aty ku mbrojtja nuk sht e nevojshme. Muret ndrtoheshin me gur t mdhenj e mesatar t palatuar, formuar nga dy kmisha ansore dhe brthama e mesit q mbushej me gur t vegjl. Trashsia e tyre luhatet nga 3,10-3,50 m. Mungojn n kt sistem t hershm fortifikimi kullat, kurse portat jan n prgjithsi t vogla. N ndonj rast ato jan pajisur me nj korridor q ndihmonte mbrojtjen. Lartsia e ktyre mureve, e ruajtur deri n ditt tona arrin 2,50-3 m, por trashsia
e tyre tregon se kan pasur nj ngritje t madhe. Megjithat duhet menduar se mbi kt nivel, fortifikimi do t ket qen plotsuar me gardhe hunjsh.

Madhsit e ktyre vendbanimeve ndryshojn nga nj rast n tjetrin. M t voglat kan nj shtrirje prej 1-2 ha, kurse t tjera si Gajtani arrinin deri 4-5 ha. Zgjerimet e mvonshme kan br q brenda mureve rrethuese t prfshihen siprfaqe m t gjera, siç sht rasti i kalas s Trajanit (Korç), i kalas s Lleshanit (Elbasan), i kalas s Karosit (Himar), q zn 15-20
ha. N kto raste vendbanimet paraqiten me 2-3 e m shum radh muresh.

Shum t pakta jan dijet pr ndrtimet e brendshme t ktyre vendbanimeve. Gjurmt e ruajtura n siprfaqe dshmojn se pr ndrtimin e banesave sht prdorur gjersisht sistemi i tarracave, q prcaktohej nga terreni i thyer i faqeve t kodrave mbi t cilat shtriheshin vendbanimet. Si lnd pr ndrtimin e banesave sht prdorur kryesisht druri e shum m pak guri.

Ndryshe nga territori i Iliris Jugore, n krahinat lindore ilire ishin vendbanimet e mbrojtura
me ledhe, t njohura me emrin « gradina ». Ato ndeshen me shumic n tokat e banuara nga dardant, si n rrafshin e Glasinacit e gjetk. I vetmi vendbanim i ktij lloji n Shqipri sht
ai i zbuluar n Shuec t Bilishtit. Gradinat jan t vendosura mbi kodra mbizotruese. Ledhet mbrojtse t tyre formoheshin nga masa dheu apo gursh, q arrinin 7-15 m gjersi. Sistemi i mbrojtjes plotsohej me sa duket nga nj gardh hunjsh, q ngrihej mbi ledhin dhe
n disa raste nga nj hendek q rrethonte vendbanimin.

Vendbanimet e fortifikuara i gjejm t vendosura n nj mjedis t pasur me toka buke e kullota, q formonin bazn e ekonomis s tyre. N disa raste, siç tregojn t dhnat arkeologjike, n to zhvillohej edhe nj veprimtari e kufizuar zejtare. Rreth tyre gjendeshin vendbanimet e hapura fshatare, me t cilat formonin s bashku njsi t caktuara ekonomiko- shoqrore.

Vendbanimet e mbrojtura me ledhe, t krahinave t brendshme e veriore ilire, jan zakonisht m t vogla se vendbanimet e fortifikuara t Iliris Jugore. N shumicn e rasteve ato gjenden n nj mjedis kullotash alpine, si n Glasinac apo n tokat e brendshme dalmate dhe ishin qendra grupesh t vogla fisnore t nj popullsie baritore.

N t dyja rastet lindn n kt koh edhe kryeqendra t ktyre vendbanimeve, q dallohen nga t tjerat prej madhsis dhe pozits gjeografiko-ekonomike qendrore. Si t tilla, me sa duket ato jan edhe qendra t nj fisi t madh ose t nj bashkimi t gjer fisnor. Aty nga fundi i kohs s hekurit (shek. VII-V p.e. son), disa prej tyre marrin pamjen e qendrave protourbane.

Zhvillimi i bujqsis, i blegtoris, i zejtaris dhe i kmbimeve .

Burimet e shkruara dhe ato arkeologjike dshmojn se, gjat ksaj periudhe, ilirt merreshin
si dhe m par kryesisht me bujqsi dhe me blegtori. Bujqsia u zhvillua sidomos n zonat fushore dhe n prgjithsi n krahinat pjellore t vendit. Ilirt kultivonin n kt koh t gjitha llojet e drithrave. Jo rastsisht, krahina t veçanta ilire, si Paionia dhe Thesprotia, prmenden q n eposin homerik si vende frytdhnse dhe pjellore, d.m.th. t prshtatshme pr kulturat bujqsore. Hesiodi, shkrimtar grek i shek. VIII-VII p.e. son, do ta cilsoj gjithashtu si shum pjellore fushn e Helopis, ndrsa sipas historianit grek Hekateut (fundi i shek. VI-V p.e. son), n Iliri kishte krahina q prodhonin deri dy her n vit. M von Skymni, duke prsritur n vargjet e tij Hekateun, shton se popullsia ilire q banonte n viset
e brendshme merrej me lrimin e toks.

Krahas bujqsis, n Iliri, veçanrisht n zonat bregdetare t saj dhe n krahinat e ulta kodrinore me klim t but, qen kultivuar dhe rrushi e ulliri. « I ngroht dhe frytdhns ka qen ky vend, shkruan historiani dhe gjeografi grek Straboni n veprn e tij « Gjeografia »
(shek. I e. son); ai sht plot me ullishta dhe vreshta », vijon ky autor, prveç disa krahinave
t pakta ku toka sht fare e ashpr. Q ilirt merreshin me vreshtari, kt e dshmojn farrat e rrushit t zbuluara n disa nga vendbanimet e kohs. Kushtet e prshtatshme toksore dhe klimatike ndihmuan jo m pak edhe pr kultivimin e perimeve, si t bishtajs,
t baths, t bizeles, etj., si dhe t kulturave frutore, si p.sh. t molls, t dardhs, t qershis etj., t gjitha kto jan t dshmuara nga farrat e gjetura gjat grmimeve arkeologjike.

Ilirt shfrytzonin n kt periudh edhe blett, prej t cilave ata siguronin mjaltin dhe dyllin. Sipas Aristotelit, taulantt e prdornin mjaltin edhe pr t br nj lloj pijeje t ngjashme me
at t vers s mbl dhe t fort.

Tek ilirt ishte e zhvilluar edhe blegtoria, madje n krahinat e brendshme malore ajo prbnte bazn kryesore t ekonomis s tyre. Hesiodi duke e cilsuar Helopin si nj fush shum pjellore dhe me livadhe t gjera, shton se ajo sht e pasur me tufa delesh dhe me qé kmbharkuar, ndrsa Pindari, do ta vlersonte, n shek. V p.e. son, kt krahin si ushqyese t shklqyeshme t gjedhit. Hekateu gjithashtu bn fjal pr kullota t pasura t Adrias (krahin bregdetare e Iliris), dhe pr bagtin e saj me pjellshmri t lart. Si te ky autor i hershm, ashtu dhe tek t tjert, q prsrisnin m von kto njoftime, ato shpesh paraqiten t veshura me hollsira fantastike. Por duke ln mnjan teprimet e tyre, kto burime, sidoqoft, flasin pr nj blegtori t zhvilluar tek ilirt.

Kujdesi q tregonin ilirt pr mbarshtimin e bagtis vihet re edhe nga tregimi i Aristotelit pr kriporet e autariatve dhe ardianve. Konfliktet e shpeshta midis ktyre dy fiseve pr kt kripore, shprehin shqetsimet e blegtorve ilir lidhur me kt produkt shum t vlefshm pr jetn e gjs s gjall. « Kripa, - thot Aristoteli, - u duhet atyre pr kafsht, t cilave ua japin dy her n vit, prndryshe shumica u ngordh ».

Midis kafshve shtpiake m t paraplqyera ishin qet, delet, derrat, qent etj., pr t cilat flasin si burimet historike, ashtu edhe vet materiali kockor i zbuluar dendur n vendbanimet
e ndryshme t ksaj periudhe. Ilirt shquheshin edhe si rrits t mir t kuajve. Kta t fundit ishin t shpejt n vrapime dhe t qndrueshm n pun, siç na thon burimet e
mvonshme.

Krahas blegtoris, ilirt merreshin edhe me gjueti, megjithse kjo veprimtari nuk luante ndonj rol aq t rndsishm n jetn ekonomike t tyre. T prmendur ishin n at koh qent e gjahut t Mollosis, por akoma m t shquar ata q ruanin kopet e bagtive. Kta t fundit sipas burimeve t shkruara, ua kalonin qenve t tjer pr trupin e tyre t lart dhe guximin e madh n kacafytje me bisha t egra. Skenat e gjuetis s ilirve na jan pasqyruar edhe n artin figurativ ilir t ksaj kohe. Pr t’u prmendur n kt drejtim jan ato q zbukurojn vazot me fund t ngusht (situlat) prej bronzi t zbuluara n krahinat veriore t Iliris. Nga kafsht e egra m tepr çmoheshin derri, dreri etj.. Ky i fundit u jepte gjahtarve ilir jo vetm mishin dhe lkurn, por edhe brirt prej t cilve ata punonin vegla t ndryshme dhe zbukurime. T tilla vegla ndeshen shpesh npr vendbanimet ilire t periudhs s hekurit.

Deti, liqenet si dhe lumenjt, q e prshkonin Ilirin n drejtime t ndryshme, u dhan mundsi banorve pran tyre t merreshin q hert edhe me peshkim. Kto burime ujore prmbanin sasi t shumta peshku. Kshtu, p.sh. ilirt q jetonin pran liqenit Prasiada t Peonis, zinin, sipas Herodotit, shum peshk.

Prparime t dukshme vihen re edhe n metalurgji. Kjo duket si n intensifikimin e nxjerrjes
s mineraleve, ashtu dhe n zgjerimin e madh t prodhimit t objekteve metalike. Npr vendbanimet dhe n varrezat ilire t ksaj kohe gjejm sasira t konsiderueshme armsh dhe veglash prej hekuri dhe bronzi, orendi t ndryshme shtpiake dhe nj mori t madhe shum
t larmishme stolish, t cilat tregojn pa dyshim pr nj konsum t madh t lnds s par minerare, sidomos t bakrit dhe t hekurit, me t cilt ishte i pasur territori i Iliris.

N shek. XI-IX p.e. son ilirt nuk e zotronin ende mir mjeshtrin e prpunimit t hekurit dhe nuk sht aspak e rastit q n varret e ksaj periudhe, objektet prej hekuri jan shfaqje tepr t rralla, ndrsa ato prej bronzi, t cilat n shum pikpamje zhvillojn m tej traditn e kohs s bronzit, jan t shumta.


Vetm n shek. VIII-VII p.e. son prodhimi metalurgjik i hekurit arrin zhvillimin e tij t plot tek ilirt. Ky metal e zvendson n nj mas t ndjeshme bronzin, n prodhimin e armve dhe t veglave t puns, t cilat tani bhen m t forta dhe m me rendiment n punimet e ndryshme bujqsore dhe zejtare. Ky prmirsim i veglave t puns çoi pr pasoj edhe n zgjerimin e mtejshm t prodhimit t shoqris ilire t ksaj kohe.

Sendet metalike t ksaj faze t zhvilluar t epoks s hekurit, tregojn se sa prpara kishte shkuar teknika e punimit t tij. Pr kt dshmojn format e bukura dhe nganjher shum
t prsosura t armve dhe sidomos t stolive, t cilat nnkuptojn dhe procese pune mjaft
t ndrlikuara, si edhe vet zbukurimi i pasur gjeometrik i ktyre objekteve t punuara me mjeshtri dhe me nj radhitje simetrike t motiveve. Kjo pasqyrohet m n fund edhe n vet trajtimin plastik t figurave prej bronzi n trajta njerzish, kafshsh e zogjsh.

Prpunimi i metaleve ishte prqendruar kryesisht n qendrat metalurgjike t Iliris. T tilla ishin n vendin ton, p.sh. zona e Mirdits dhe e Matit, ku jan prcaktuar edhe vendet e shkrirjes s bakrit, si zona e Kuksit, ajo e Korçs, e njohur pr punimin e metaleve q n kohn e bakrit dhe t bronzit etj..

Prania e qendrave t ndryshme pr punimin e metaleve n Iliri duket edhe n vet karakterin
e diferencuar tipologjik t prodhimeve t ktyre qendrave. N to prodhohej jo vetm pr t plotsuar nevojat e brendshme t fisit ose t nj krahine m t madhe, por edhe pr t’u prdorur si mall kmbimi.

Prparime t dukshme vihen re n kt koh edhe n poçeri, e cila qndron nga pikpamja e tekniks, e formave dhe e trajtimit t dekorit t saj, m lart se poçeria e epoks pararendse
t bronzit. Duke filluar nga shek. VI p.e. son, mbase edhe pak m par, n krahinat jugore
t Iliris, kalohet gradualisht nga punimi me dor t lir i enve prej balte, n prodhimin e tyre me çark. Prodhimet e para i kemi nga vendbanimi i Trenit (shek. VII). Nj pjes e madhe e poçeris vendore t kohs arkaike e zbuluar n varrezat tumulare t Kuçit t Zi t
Korçs, del e punuar me çark. Nj dukuri e till vihet re edhe n zonn e Matit e t Kuksit.
Futja e tekniks s re n prodhimin e enve, bri q poçeria t shndrrohet n nj deg t veçant zejtarie, me t ciln merreshin mjeshtra t specializuar n kt fush t prodhimit.

Zhvillimi i madh i degve t ndryshme t prodhimit bujqsor dhe zejtar, bri q t zgjeroheshin n kt koh edhe m tepr marrdhniet ekonomike ndrfisnore, si edhe midis popullsis ilire dhe atyre t vendeve fqinje ose m t largta. N kt drejtim ndihmoi shum dhe pozita e favorshme gjeografike e territorit t Iliris, e ndodhur midis bots mesdhetare dhe Evrops Qendrore, si edhe rrugt e tij t hapura t komunikimit natyror, toksor dhe detar. Kto marrdhnie pasqyrohen qart n prodhimet e ndryshme t zejtaris greke apo
n imitacionet lokale t modeleve t tyre, n stolit e tipave italik ose n qelibarin me prejardhje nga Baltiku. Nga ana tjetr, stolit dhe armt tipike ilire q gjenden n Traki, Maqedoni, Itali ose n Greqi jan dshmi tjetr e gjall e ktyre lidhjeve reciproke tregtare q ekzistonin midis ilirve dhe vendeve t tjera prreth. Nj zhvillim t madh morn veçanrisht shkmbimet tradicionale me Greqin sidomos pas shek. VIII p.e. son, me themelimin e kolonive helene n brigjet e Iliris.

Shtrirja e territorit t Iliris gjat brigjeve t Adriatikut dhe t Jonit krijonte mundsin pr
nj hov t madh t lundrimit. N fillim t epoks s hekurit ilirt prshkonin me anijet e tyre
t shpejta ujrat e ktyre deteve duke kaluar deri n brigjet perndimore t Greqis dhe n
ato jugore t Italis. Disa prej fiseve ilire, si mesapt dhe japigt, u vendosn prgjithmon
n brigjet e Italis s Jugut. Shum aktiv n kt veprimtari t hershme lundruese u treguan sidomos liburnt, t cilt themeluan edhe vendbanime t veçanta n ishullin e Korkyrs, si dhe n brigjet e Gadishullit Apenin.

Lindja e prons private dhe diferencimi shoqror

Prparimet q u bn n degt e ndryshme t ekonomis gjat epoks s hekurit solln ndryshime edhe n vet strukturn e shoqris ilire. Baza e ktyre ndryshimeve u b prona private, e cila filloi t shfaqet tek fiset ekonomikisht m t zhvilluara, n fillim n blegtori e zejtari e m pas edhe mbi tokn. Hesiodi, duke folur pr kopet e mdha n Helopi, shnon
se ato ishin pron e njerzve t veçant. Karakteri dhe shkalla e zhvillimit t zejtaris dshmon gjithashtu pr pranin n kt fush t pronsis private. Dukurin e pronsis pr tokn e kemi t dshmuar m von dhe duket se ajo ndjek nj rrug m t ngadalt. Zakoni i ndarjes s toks çdo tet vjet, q na kumtohet nga Straboni pr dalmatt, sht nj dshmi q tregon se zotrimi periodik i saj ishte nj hallk e ndrmjetme n procesin e formimit t prons private.

Forcat kryesore t prodhimit t shoqris ilire n kt koh ishin bujqit dhe blegtort e lir, antar t thjesht t fisit. Ktyre u shtohet edhe nj shtres e re, m e kufizuar, ajo e zejtarve. Nga ana tjetr, nga masa e gjer e popullsis, fillon t veçohet si nj shtres m vete aristokracia fisnore, e cila, duke u shkputur nga prodhimi dhe nprmjet prvetsimit
t pasuris s prbashkt, vihet n nj pozit t privilegjuar derisa bhet dalngadal zotruese e pronave t mdha toksore dhe blegtorale. Ajo gradualisht mnjanon organet
demokratike t fisit dhe uzurpon pushtetin.

Nga burimet e shkruara m t hershme, siç sht eposi homerik, shihet se n disa nga fiset ilire ekzistonte, tanim, diferencimi shoqror, t paktn n shekujt VIII-VII p.e.re kur u krijuan « Iliada » e « Odisea ». Duke folur pr pjesmarrjen e ilirve paion n luftn e Trojs kundr ahejve, Homeri i barazon prijsit e tyre ushtarak, q vinin nga « Paionia pjellore » me prijsit e ahejve dhe t trojanve. Kjo pa dyshim flet pr nj gjendje sociale pak
a shum t ngjashme me at t fiseve fqinje t Greqis. N nj vend t poems « Odisea »
flitet pr Feidonin, prijsin me origjin fisnike t thesprotve, i cili pasi strehoi dhe mirpriti
n pallatin e vet Odisen, gjat kthimit pr n atdhe, prgatiti nj nga anijet e tij t shpejta pr ta drguar at n Itak. Sipas ktij tregimi mitik, Feidoni prfaqson ktu njrin nga krert q jetonte n nj nga pallatet m t pasura t thesprotve. Kta kishin anijet e veta e njerz q u shrbenin.

Shum kuptimplot n kt drejtim sht dhe nj tregim i Herodotit, sipas t cilit, Klistheni, kur ftoi n Sikione (rreth vitit 570 p.e. son) t gjith burrat q do ta ndienin veten t denj pr t pasur pr grua t bijn e tij Agaristn, midis atyre q u paraqitn tek tirani qe edhe nj far Alkoni nga Molosia. Sipas ktij tregimi, ky molosas duhet t ket qen nga nj familje princore ose shum e pasur, q t pretendonte pr t lidhur krushqi me nj skllavopronar t madh t Greqis s asaj kohe, siç ishte Klistheni.

T dhnat arkeologjike nga varrezat tumulare t lugins s Drinos, pellgut t Korçs dhe Ohrit (Trebenisht), zons qendrore ilire t Glasinacit etj., dshmojn gjithashtu se n shek. VIII-V p.e. son, diferencimi shoqror n gjirin e shoqris ilire ishte br mjaft i theksuar dhe kishte prekur edhe krahinat e thella t Iliris Qendrore e Veriore. N kto varreza ndeshen, krahas varreve me inventar t varfr, edhe varre ku t vdekurin e shoqronin arm
t kushtueshme, sende luksi prej ari e argjendi dhe objekte t tjera t importuara nga viset prreth, q i takonin shtress s pasur t aristokracis fisnore.

Federatat fisnore

Zhvillimi i prons private, q çoi n thellimin e diferencimit social, u b burim konfliktesh n shoqrin ilire t shek. VIII-V p.e. son. N kt koh morn prpjestime t mdha luftrat ndrfisnore dhe inkursionet plaçkitse pr det e tok, q arrinin deri n Greqi dhe n brigjet
e prtejme t Adriatikut. T till kan qen inkursioni i enkelejve pr plaçkitjen e thesarit t
Delfit ose ato t detarve liburn, t cilt me anijet e tyre t lehta dhe t shpejta zotruan pr nj koh brigjet e Adriatikut, q nga Korfuzi deri n brigjet italike.

Gjendja e krijuar nga kto luftra dhe inkursione, q i sillnin aristokracis fisnore ilire t ardhura t mdha, gjen shprehjen e vet n veprimtarin e gjer t ndrtimit t vendbanimeve
t fortifikuara dhe n zhvillimin e armatimeve, sidomos t armve t reja, siç ishin shpatat, hanxhart dhe heshtat prej hekuri q jan gjetje t rndomta n varret e lufttarve ilir dhe
t mburojave t paionve, t prkrenareve e frerve t kuajve q prbnin pajisjet e veçanta
t aristokracis luftarake.

N procesin e ktyre konflikteve, fiset e vogla ilire filluan t lidhen dhe t formojn gjat veprimeve t tyre t prbashkta n luftrat agresive ose mbrojtse, aty nga fundi i shek. VII p.e. son, federatat e para. Nj federat e till ishte ajo e taulantve, q nn mbretin Galaur dhe m pas, gjat shek. VII-VI p.e. son invadoi disa her Maqedonin duke i shkaktuar asaj dme t rnda dhe sakrifica t mdha n njerz. Gjat shek. VI-V p.e. son federata t tilla formuan edhe disa fise t tjera, si molost, thesprott, kaont, parauejt, orestt, lynkestt, paiont, dardant etj..

N krye t federats qndronte mbreti, i cili n burimet quhet basileus. N disa raste si tek kaont e thesprott vendin e tij e zinte nj njeri i zgjedhur çdo vit nga gjiri i fisit sundues t federats. N burimet e fundit t shek. V vihet re se funksioni i basileut nuk i takonte m prijsit m t aft ushtarak, por ishte br i trashgueshm dhe pushteti e autoriteti i tij ishte rritur mjaft si brenda fisit e lidhjes fisnore, ashtu dhe jasht tij. N baz t ktij fuqizimi t prijsve ushtarak dhe t basilejve qndronte gjithnj pasuria q vinte duke u shtuar prher e m shum n saj t luftrave. Ata vinin nga shtresa e pasuruar e shoqris fisnore ilire, e cila dallohej nga pjesa tjetr e popullsis s thjesht. Ajo e konsideronte si nj gj t turpshme t merrej me punimin e toks, me mbarshtimin e bagtis, me prodhimin zejtar etj.. N kto pun ishin t angazhuar vetm prodhuesit e vegjl, masa e gjer e fshatarve t
lir ose gjysm t lir. Zanati m i nderuar pr ta ishin lufta, gjuetia, garat sportive etj., skenat e t cilave na jan transmetuar prmes gjuhs s gjall artistike n objektet e bronzta
t zbuluara n krahinat veriore ilire apo n kallcat e Glasinacit.

N gjysmn e dyt t shek. V p.e. son disa nga federatat ilire kishin arritur nj stad mjaft t prparuar n zhvillimin e tyre politik. Taulantt, fiset ilire, fqinje t Maqedonis dhe ato m jugore: kaont, thesprott e molost merrnin pjes n ngjarje t tilla politike t historis s bots s Mesdheut siç ishte lufta e Peloponezit.

Taulantt ndrhyjn me kt rast n luftn civile q shprtheu n Epidamn n vitin 436 p.e. son. N kt luft ata morn nn mbrojtje oligarkt e dbuar nga demosi i qytetit dhe qen
nj nga ato forca q n aleanc me Athinn, kundr lidhjes s Peloponezit, ndihmuan aristokracin epidamnase t rikthehet n pushtet. Kjo ngjarje shnoi nj kthes t rndsishme n historin e ksaj kolonie greke, sepse fatet e saj do t lidhen pasksaj gjithnj
e m shum me botn ilire.

Dy njoftime t tjera kan t bjn me ngjarjet e vitit 423. I pari bn fjal pr kaont, thesprott, molost dhe disa fise t tjera m t vogla fqinje t molosve, q marrin pjes nga ana e lakedemonve n fushatn pr t nnshtruar Akarnanin dhe pr ta shkputur at nga aleanca me Athinn, fushat q prfundoi pa sukses.

Njoftimi i dyt lidhet me luftn q zhvilluan ilirt e krahinave juglindore kundr maqedonve. Fisi ilir i lynkestve ishte prej kohsh n konflikt me sundimtart maqedon,
t cilt synonin ta nnshtronin. Gjat lufts greko-persiane mbreti maqedon i ndihmuar nga perst kishte mundur t’u impononte lynkestve sovranitetin e tij. N kushtet e reja t lufts
s Peloponezit, kur shteti maqedon ishte ende i pakonsoliduar dhe sundimtari i tij Perdika II
prplasej sa n njrn an n tjetrn, duke u lidhur her me Athinn e her me Spartn, mbreti i lynkestve, Arrabeu, shfrytzoi kt situat pr t’u shkputur nga varsia maqedone.
N prpjekjet e tij pr t rivendosur gjendjen e mparshme, Perdika krkoi ndihmn e aleatit
t vet, komandantit t forcave lakedemone, Brasids, t cilit i kishte besuar luftn kundr Athins n teatrin halkidik t veprimeve ushtarake. Nj ekspedit e fuqishme e prbr nga forcat e Perdiks dhe t Brasids provoi t thyente Arrabeun me ann e bisedimeve dhe t bhej aleat i lakedemonve. Por prpjekjet dshtuan dhe bashk me to dshtoi edhe
ekspedita kundr lynkestve. N kundrshtim me vullnetin e Perdiks, Brasida nuk guxoi t
sulmonte dhe vendosi t’i trhiqte forcat.

Pak koh m von Perdika e bindi prsri Brasidn pr nj fushat t re kundr lynkestve; forcat maqedone e ato lakedemone t prbra prej 3 000 hoplitsh, 1 000 kalorsish dhe nj numr barbarsh sulmuan Arrabeun. Por kt radh lynkestt kishin siguruar ndihmn e vllezrve t tyre ilir. Forcat e bashkuara t ilirve dhe lynkestve e shpartalluan veçmas mbretin maqedon dhe e detyruan t largohej n pshtjellim t plot, duke braktisur aleatin e
tij. Kshtu Brasida u gjend i rrethuar keq dhe vetm me prpjekje t mdha mundi t’i shptoj forcat e veta nga asgjsimi i plot. Kjo luft ndryshoi krejt drejtimin q kishin marr ngjarjet n frontin halkidik. « I detyruar nga rrethanat e rnda, - shkruan Tukididi, - Perdika u prpoq t hynte sa m par n marrveshje me athinasit dhe t’i hiqte qafe
peloponezasit ».

Duke i prshkruar kto ngjarje t shek. V, Tukididi na ka ln edhe nj shnim me mjaft interes pr vlersimin e jets social-politike t ilirve. Prej fjalimit, q sipas tij Brasida u mbajti ushtarve t tij para trheqjes, ne msojm se shoqria ilire ruan ende n fundin e shek. V mbeturina t theksuara t rendit fisnor. Por midis njoftimeve t autorve q bjn fjal vetm pr inkursionet e ilirve dhe atyre t Tukididit, q i prmend ata si nj forc aktive, pjesmarrse n ngjarjet m t rndsishme t kohs, ku luajti ndonjher nj rol jo
pa rndsi, ka nj ndryshim t dukshm. E re n njoftimet e Tukididit sht se lufta e
federatave ilire si n rastin e ndrhyrjes n luftn civile t Epidamnit, ashtu dhe n luftn kundr maqedonve dhe aleatve t tyre peloponezas, nuk kishte m karakterin e nj inkursioni grabitqar, por synime politike t caktuara dhe kjo nnkupton nj stad mjaft t avancuar t organizimit t tyre politik qoft edhe n kuadrin e nj federate fisnore.

I gjith ky zhvillim social-politik, q vihet re, veçanrisht tek fiset ilire t jugut n fund t shek. V p.e. son, pasqyron qart nj shoqri, q jetonte etapn e fundit t organizimit fisnor,
at kalimtare pr n rendin skllavopronar. Mbi bazn e ksaj shoqrie do t lindin n fundin
e shek. V - fillimin e shek. IV p.e. son formacionet e para shtetrore ilire
3. KULTURA ILIRE



Njsia dhe veçantit kulturore lokale

Kultura ilire u formua me tiparet e saj karakteristike q e dallojn nga kulturat e popujve fqinj n periudhn e zhvilluar t epoks s hekurit. Ajo ishte nj kultur autoktone q u krijua n truallin historik t ilirve, n procesin e formimit t vet etnosit ilir, mbi bazn e zhvillimit t brendshm social-ekonomik t shoqris ilire dhe pa dyshim edhe t marrdhnieve me popujt fqinj. Tiparet themelore t saj jan shprehur n arritjet m t rndsishme t ilirve n fushn e zhvillimit t tyre ekonomik e shoqror, n mnyrn e t jetuarit dhe t kuptuarit t bots q i rrethonte, n mnyrn e t pasqyruarit t ksaj bote n artin e botkuptimin e tyre.

Krahas tipareve themelore t prbashkta t ksaj kulture, q jan karakteristike pr gjith truallin ilir, vihen re edhe veçanti lokale.N kushtet e nj territori t gjer, me larmi t theksuara fiziko-gjeografike, siç ishte pjesa perndimore e Gadishullit t Ballkanit, me lidhje fqinjsie e marrdhnie me krahina q i karakterizonte nj zhvillim i ndryshm social- kulturor, sidomos i theksuar midis veriut t prapambetur qendrevropian dhe jugut m t prparuar egjeo-mesdhetar, kto ndryshime lokale n kultur jan po aq t kuptueshme sa edhe zhvillimi jo i njjt social-ekonomik q njohn ilirt e ksaj kohe. T dhnat arkeologjike dshmojn pr ndryshime lokale edhe n aspekte t veçanta t jets dhe t krijimtaris s ilirve,ndryshime t cilat jan thjesht t karakterit etnografik. Sipas t dhnave arkeologjike, n truallin ilir dallohen n epokn e hekurit disa grupe kulturore: grupi jonik ose epirot, q prfshin krahinn e banuar nga kaont, thesprott, molost dhe fiset e tjera m t vogla t viseve m jugore; grupi adriatik-jugor ose taulanto- ardian, q shtrihet n gjith ultsirn bregdetare nga Vjosa n Naretva dhe q banohej nga kto dy fise t mdha si dhe fise t tjera m t vogla rreth tyre; grupi devollit ose dasaret n krahinn juglindore t Shqipris me qendr pellgun e Korçs; grupi pelagon n Maqedonin Perndimore dhe ai paion n at lindore, grupi i Matit ose pirust, q prfshin krahinat e brendshme t Shqipris Verilindore (Mat, Dibr Kuks) dhe ai dardan n Kosov; grupi i Glasinacit me qendr rrafshnaltn me t njjtin emr n lindje t Sarajevs dhe rreth saj, q i prgjigjet krahins s banuar nga autariatt; grupi dalmatin, q prfshin krahinn midis lumenjve Naretva e Krka; grupi japod n territorin e sotm t Liks dhe grupi verior-adriatik ose liburn, q shtrihej n territorin midis lumenjve Krka e Zrmanje.

Çdo njeri nga kto grupe kulturore i prgjigjet kryesisht territoreve t banuara nga fiset ose bashkimet e mdha fisnore ilire. Sa m t afrta gjeografikisht ishin kto grupe, aq m t mdha ishin ngjashmrit kulturore midis tyre. Kshtu, p.sh., grupi japod paraqet mjaft paralele me at fqinj liburn. N Ilirin Qendrore grupi i Matit lidhet aq ngusht me at t Glasinacit dhe at dardan saq inkuadrohen me nj kompleks t gjer kulturor Mat-Glasinac; ndrsa n Ilirin e Jugut grupi devollit afron n shum aspekte me at pelagon dhe epirot.

Kto ndryshime dhe ngjashmri lokale, q burojn nga baza e prbashkt etnike, kushtet her t prafrta e her t ndryshme t zhvillimit social-ekonomik dhe marrdhniet ndrkrahinore, shkrihen n trsin e bashksis kulturore ilire, t ciln e vrejm si n gjuh, ashtu dhe n kulturn materiale (vendbanimet, veglat e puns, armt, qeramikn, stolit etj.)
e at shpirtrore (artin e botkuptimin) t saj, pa krkuar nj unitet t plot pr kt shkall
t zhvillimit t ilirve. Veçorit lokale etnografike n kultur, ashtu sikurse dhe ato dialektore n gjuh, nuk cenojn unitetin e kulturs ilire dhe t bartsve t saj, ato jan shprehje e larmis dhe e ndryshimeve brenda s njjts kultur.

Gjuha

Ilirt flisnin nj gjuh q dallohej nga gjuht e popujve t tjer t kohs s lasht t Ballkanit. Ajo ishte nj gjuh e veçant indoevropiane, q kishte lidhje afrie ku m t largt e ku m t afrt me gjuh t tjera t gadishullit dhe jasht tij. Jan konstatuar elemente t prbashkta sidomos me trakishten. Lidhur me vendin e ilirishtes n mes t gjuhve indoevropiane sht diskutuar mjaft dhe jan dhn mendime t ndryshme.

Nj varg dijetarsh t shquar historian, arkeolog e gjuhtar, kan sjell nj sr argumentesh historike dhe gjuhsore pr origjinn e shqiptarve dhe t gjuhs s tyre. Sintezn m t plot, t shoqruar me vshtrimin kritik t mendimeve pr origjinn e gjuhs shqipe, e ka dhn gjuhtari i shquar prof. Eqrem Çabej, i cili ka sjell dhe argumentet e tij shkencore, n mbshtetje t tezs ilire.

Disa nga argumentet e parashtruara prej tij jan kto:
Shqiptart banojn sot n nj pjes t trojeve, ku n periudhn antike kan banuar popullsi ilire; nga ana tjetr, n burimet historike nuk njihet ndonj emigrim i shqiptarve nga vise t tjera n trojet e sotme; nj pjes e elementeve gjuhsore: emra vendesh, fisesh, emra
njerzish, glosa, etj., q jan njohur si ilire, gjejn shpjegim me an t gjuhs shqipe. Format
e toponimeve t lashta t trojeve ilire shqiptare, t krahasuara me format prgjegjse t sotme, provojn se ato jan zhvilluar sipas rregullave t fonetiks historike t shqipes, d.m.th. kan kaluar pa ndrprerje npr gojn e nj popullsie shqipfolse; marrdhniet e shqipes me greqishten e vjetr dhe me latinishten, tregojn se shqipja sht formuar dhe sht zhvilluar
n fqinjsi me kto dy gjuh ktu n brigjet e Adriatikut dhe t Jonit; t dhnat arkeologjike dhe ato t kulturs materiale e shpirtrore, dshmojn se ka vijimsi kulturore nga ilirt
antik te shqiptart e sotm.

Nga t gjitha kto argumente, del si prfundim se teza e origjins ilire t gjuhs shqipe, sht teza m e mbshtetur nga ana historike dhe gjuhsore. Nga ilirishtja e Ballkanit gjer tani nuk sht gjetur gj e shkruar dhe sht menduar se nuk ka qen e shkruar. Dshmohet e shkruar mesapishtja e Italis Jugore, q sht mbajtur e mbahet prgjithsisht si nj deg e ilirishtes, n njfar mase si nj dialekt i saj i zhvilluar m tej n kushtet e nj veçimi prej disa shekujsh nga trungu i saj gjuhsor kryesor. Prej saj kemi rreth 2 000 mbishkrime t shkruara
n nj alfabet grek (dorik) me disa ndryshime pr t riprodhuar disa tinguj t posaçm t gjuhs s tyre. Nj mbishkrim i Kalas s Dalmaces afr Puks, q pr dekada t tra qe mbajtur si i vetmi mbishkrim ilir, u provua nga gjuhsia e re shqiptare se nuk ishte tjetr veçse nj mbishkrim greqisht i shek. VI-VII. Nse do t kurorzohen me sukses prpjekjet
q po bhen pr leximin e nj mbishkrimi t Muzeut t Shkodrs me prejardhje nga Dobraçi, shkruar me nj alfabet t panjohur dhe t nj mbishkrimi t gjetur n Bugoj t Bosnjs Perndimore, mund t sillen t dhna t reja e t hapen perspektiva. Zbulimet e mtejshme
arkeologjike mund t japin ndonj tekst ilir t shkruar me alfabet t veçant ose me alfabet grek a latin. Gjuht greke dhe latine q hyn m par n Iliri si gjuh kulture, tregtare ose si gjuh zyrtare administrative, nuk u bn kurr gjuh t t gjith popullit, i cili vazhdoi t ruaj n jetn e tij t prditshme t folmen amtare. Njoftimi i historianit grek t shek. II p.e. son, Polibit, pr bisedimet e mbretit Gent me delegatt maqedonas prmes prkthyesit q njihte ilirishten, dshmon se kjo gjuh u praktikua edhe si gjuh zyrtare deri n fund t jets s pavarur politike t ilirve.

Nga gjuha e ilirve kan mbetur disa materiale, por q nuk jan t mjaftueshme: elemente leksikore shum t pakta t s folmes s prditshme prbr nga disa glosa ilire, dhe sidomos
nj numr i madh (rreth 1 000) emrash t prveçm, emra personash, perndish, fisesh, vendesh dhe disa emra lumenjsh e malesh. Fjalt ilire i kemi n formn q na jan dhn prej autorve grek e latin, jo n formn autentike t tyre. Ndr ato fjal mund t prmenden rhinos = mjegull, sabaia = birr meli etj.. Emrat e prveçm ilir q na jan transmetuar n burimet e shkruara antike (autor grek e latin, mbishkrime greke e latine, monedha t territorit ilir) prbjn materialin kryesor q kemi prej ilirishtes s Ballkanit. Ato lejojn q t nxirren disa elemente t fjalformimit emror t ilirishtes e ndonj tipar fonetik i
saj, ndonj element i leksikut t saj dhe material krahasimi me gjuht e tjera indoevropiane,
po nuk japin mundsi t njihen gramatika dhe leksiku i saj.

Studiues t ndryshm kan prcaktuar si ilire edhe nj numr fjalsh t ndeshura n gjuht e tjera t lashta ose n gjuht e sotme t Evrops, duke i marr ato si huazime nga ilirishtja ose
si t trashguara prej saj. Shumica e tyre jan t diskutueshme, po disa kan gjasa vrtetsie. Ndr to prmendim: lat. mannus = kal i vogl, krhs. shqipen maz/mz; gr. balios = i bardh, me pulla t bardha, krhs. shqipen bal; gr. kalibe = kasoll; disa fjal pararomane etj..

Material m t pasur jep mesapishtja e Italis Jugore. Prej saj kan ardhur nj numr mbishkrimesh zakonisht t shkurtra e shpesh fragmentare t shek. VI-I p.e. son, q japin edhe fjal, trajta e ndonj fraz, prveç emrave t prveçm q prmenden n to, por q jan kuptuar dhe shpjeguar deri m sot n nj mas t vogl. Kemi disa glosa si brendon = bri, bilia = bil, bij etj., dhe shum emra t prveçm njerzish, fisesh e vendesh.

Arti dhe botkuptimi

Arti ilir n periudhn e hershme t hekurit karakterizohet me stilin e tij dekorativ t theksuar
t epoks s bronzit, por lulzimin e arrin n fillim t epoks s plot t hekurit, d.m.th. rreth shek. VIII-VII p.e. son n kushtet e zhvillimit t mtejshm ekonomiko-shoqror t ilirve. Kjo vihet re qart sidomos n grupin e kulturs s Devollit, n at t Mat-Glasinacit etj.. Ky stil zbukurimi, i aplikuar jo vetm n objektet e veçanta metalike, kryesisht prej
bronzi dhe n qeramik, por edhe n materialet q nuk i rezistuan kohs si n dru, kock etj.,
prfaqsohet nga nj gam e pasur figurash gjeometrike, si rrath t veçant e bashkqendror, rombe e trekndsha me fusha t zbrazura ose t mbushura me vija paralele etj., t kompozuara me nj fantazi t zhvilluar dhe n nj sistem rigorozisht simetrik.

Ky stil do t jetoj n t gjitha periudhat e veçanta t zhvillimit dhe t dobsimit t tij, deri n fund t periudhs s hershme t hekurit, duke prbr kshtu bazn kryesore dhe m t qndrueshme t koncepteve estetike t ilirve n prgjithsi. Arti figurativ n Iliri u zhvillua
m von; at e shohim t prfaqsuar n figura njerzish dhe kafshsh t trajtuara
skematikisht ose n mnyr t stilizuar si dhe n objekte t tjera, si art dekorativ i ndrthurur me motive gjeometrike.

Nga shek. VI p.e. son tek fiset e Iliris s Veriut nn ndikimin e fuqishm t kulturave mesdhetare dhe n kornizn e lidhjeve t shumfishta t popullsive prreth Adriatikut Verior, lindi nj art i pasur figurativ, shprehjen m t lart t t cilit e gjejm tek situlat liburne e tek urnat japode. N nj stil t pjekur arkaik t kohs jan paraqitur n kto monumente pamje nga jeta e prditshme e ilirve, n mnyr t veçant e shtresave t pasura
t shoqris s tyre, midis t cilave skena argtimesh, siç sht rasti i nj valleje grash lidhur dor pr dore, apo i nj procesioni funeral, ku prcjellja sht dhn nprmjet nj vargu t gjat kurorash luftarake dhe kalorsish q marrin pjes n ceremonin solemne. N raste t
tjera paraqiten skena luftimesh, gjuetie, mundjeje etj.. Kto manifestime artistike, megjithse
t ndikuara nga pikpamja e stilit dhe e karakterit tregimtar t ornamentit prej artit arkaik grek dhe ai etniko-italik prsa i prket paraqitjes s figurave, motiveve reale dhe prmbajtjes
s tregimit, kan mjaft elemente vendse, q tregojn pr natyrn vendore t prodhimit t shum prej tyre. N kt drejtim prveç vlerave artistike, kto monumente prbjn edhe
nj burim historik t dors s par pr njohjen e jets dhe t koncepteve t shoqris ilire n shek. VI-V p.e. son.

Prsa u prket besimeve t ilirve t epoks s hekurit, ato nuk ndryshonin prej atyre t epoks s bronzit. Nj rol t madh vazhdon t luaj kulti i toks mm i lidhur me pjellorin
e saj dhe me zhvillimin e bujqsis n prgjithsi. Shum e prhapur tek ilirt ishte heliolatria (adhurimi i diellit). Gjurmt e shumta t saj shprehen prmes motiveve t ndryshme, q zbukuronin objektet e veçanta dhe q n mnyr grafike simbolizonin diellin.
T tilla ishin, p.sh.: rratht bashkqendror, svastikat, spiralja etj.. Ky kult diellor tek ilirt shprehej dhe prmes varseve t ndryshme n form kali, kaprolli, zogu etj..

Nj kult tjetr shum i zhvilluar tek ilirt, sidomos tek ata t krahinave jugore, ishte dhe gjarpri si simbol i pjelloris si totem, si qenie mbrojtse nga syri i keq (apotropeike) etj..

Vendosja e varreve n tuma prreth nj varri m t hershm t pasur dhe qendror, si dhe shoqrimi i t vdekurit n varr me objekte t ndryshme, tregon se tek ilirt e periudhs s hershme t hekurit ishte i zhvilluar dhe kulti i t parve, si edhe besimi mbi jetn e prtej varrit.

Ilirt besonin edhe n ekzistencn e fuqive mistike, q rronin midis tyre dhe u shkaktonin njerzve smundjet dhe fatkeqsit e tjera shoqrore.Pr t’i larguar kto t kqija, ilirt sajuan forma t ndryshme varsesh (amuleta), me karakter apotropeik etj..
4. KOLONITË HELENE TË BREGDETIT ILIR



Themelimi i kolonive helene dhe marrdhniet me botn ilire

Vendosja e kolonive helene n bregdetin ilir sht pjes e drejtimit t lvizjes kolonizuese helene, n t ciln m aktiv u tregua Korinthi.jo dukuri u zhvillua, nga njra an, me shtytjen e faktorve ekonomik e shoqror t metropoleve dhe, nga ana tjetr, qe nj hap i mtejshm n prfshirjen e zonave ilire n sfern e ekonomis s Mesdheut. Kolonit m t hershme u vendosn n tokat e Iliris s Jugut.Kto zona t banuara nga ilirt kishin marrdhnie tregtare me vendet e Greqis q nga epoka kreto-mikene. Kjo tregti fitoi nj baz m t gjer n kushtet e shthurjes s rendit fisnor tek ilirt. Vendosja dhe zhvillimi i mtejshm i kolonive ka qen pasoj e ktij procesi. N fillim u vendosn pran vendbanimeve ilire pikat tregtare, t cilat me zhvillimin e mtejshm t marrdhnieve me brendatokn ilire u populluan nga grupe kolonistsh helen dhe u kthyen n qendra t shprngulurish (apoike) t metropoleve greke.

Kolonia m e hershme u vendos n vitin 737 n ishullin e Korkyrs, q banohej athere nga liburnt. Nga ktej nj val kolonistsh u vendosn n Dyrrah (627 p.e. son, ka shum gjas edhe m hert). Apolonia, e cila u themelua n vitin 588, ngjan t ket qen populluar nga kolonist t ardhur nga Dyrrahu. Pr gjith kohn antike midis dy qyteteve u mbajtn lidhje t ngushta ekonomike dhe politike, q jan karakteristike pr marrdhniet midis metropoleve dhe apoikeve. N t njjtn koh me Apolonin u formua nga banort t ardhur nga Eubea edhe kolonia helene n Orik, e cila pr vet mundsit e kufizuara t kontakteve me prapatokn ilire nuk arriti kurr rndsin ekonomike, as edhe famn e dy kolonive t tjera. Kaluan edhe dy shekuj t tjer derisa kolonistt helen t ardhur nga Parosi, Sirakuza e Sicilis dhe Knidi t vendoseshin n ishujt e Iliris s Veriut, ku themeluan Faron (sot Hvar),Isn(sot Vish) dhe Korkyrn e Zez (sot Korculla).
N fillimet e veprimtaris s kolonive peshn kryesore n ekonomi e zinte tregtia tranzite. Nga tokat ilire merreshin prodhime bujqsore, lnd druri dhe minerale pr nevojat e metropoleve, kundrejt shkmbimit mall me mall me prodhime t zejtaris.

Por n shek. V p.e. son kolonit e bregdetit ilir nuk jan m shtojca t ekonomis e furnizuese t thjeshta lndsh t para t qyteteve mma. Prodhimi lokal, i mbshtetur kryesisht n shfrytzimin e puns s skllevrve, arrin n kt periudh nj shkall t till zhvillimi saq ishte n gjendje t mbulonte jo vetm krkesat e popullsis s ktyre qyteteve, por edhe t bots ilire prreth, gjallruese dhe nxitse e drejtprdrejt e ktij zhvillimi. Importimet nga qytetet mma dhe Greqia u kufizuan kryesisht n sendet e luksit dhe n veprat e artit. Dyrrahu dhe Apolonia vepronin tani si njsi ekonomike krejt t pavarura, duke e shprehur kt edhe n prerjen e monedhave t tyre t veçanta.

Zejtaria u orientua nga prodhimi i sendeve t konsumit t gjer: qeramika, veglat e puns, armt q hidheshin n tregun e brendshm dhe n at t prapatoks. Punishtet e prodhimit
t gjer t enve prej balte, t tjegullave e t tullave, t punimit t gurit etj., ishin prona t skllavopronarve dhe kishin karakterin e ergasterive antike.

N marrdhniet tregtare me botn ilire, veç prodhimeve bujqsore e blegtorale, lnds s drurit pr ndrtimin e anijeve dhe skllevrve, pr t cilat tregu grek kishte munges, vmendja e kolonistve u prqendrua n pasurit minerale t Iliris s Jugut. N shkrirjen dhe n prpunimin e hekurit, t bakrit dhe t argjendit, ilirt kishin nj prvoj shekullore, nga e cila prfituan edhe kolonistt. Veçanrisht eksportimi i argjendit q nxirrej nga minierat e pirustve dhe t Dardanis, u b nj nga burimet kryesore t pasurimit e t lulzimit t dy kolonive t mdha, Dyrrahut dhe Apolonis. Ai eksportohej kryesisht n formn e monedhave, t cilat gjetn nj prkrahje t gjer n krahinat e afrta dhe t largta ilire.

Pr t nxjerr fitime sa m t mdha nga marrdhniet tregtare me ilirt, sidomos nga tregtia
me shumic e lndve t para, e gjith kjo veprimtari kryhej nprmjet nj prfaqsuesi t veçant t kolonive, t quajtur poleti.

Duke qen se Dyrrahu dhe Apolonia ishin qendra zejtare e tregtare, bujqsia e blegtoria zinte
n to nj vend t dors s dyt. N rrethet e afrta t qytetit pronart e pasur kishin tokat e kullotat e tyre me siprfaqe e prodhim t kufizuar, sepse kufiri me ilirt nuk shtrihej shum larg mureve t qytetit.

Rendi shoqror dhe organizimi politik

Q n fillim n kolonit helene t bregdetit ilir u vendos mnyra antike e prodhimit. N ndarjen e shoqris n kolonit rol t veçant luante prejardhja shoqrore dhe etnike e njerzve. N kushte m t privilegjuara ishte shtresa me prejardhje aristokrate, q kishte qen shpesh prkrahse e themelimit t kolonive. Prbrja shoqrore e shtresave t lira ishte
e larmishme. Krahas t mrguarve, pr arsye politike gjat luftrave t demosit me aristokracin n metropole, kishte fisnik t varfruar, zejtar t zhveshur nga mjetet e prodhimit, fshatar t shpronsuar, tregtar e detar. Kjo mas e popullsis shtohej vazhdimisht si rrjedhim i dyndjeve t herpashershme nga metropolet. N Dyrrah nj
kontingjent i madh njerzish t till erdhi n gjysmn e dyt t shek. V.

N Dyrrah e n Apoloni shtresa e skllevrve prbnte forcn kryesore t fuqis puntore. Ajo ndahej n tri kategori: n skllevr t qytet-shtetit skllavopronar, t cilt punonin n punishtet e tjegullave dhe t tullave, n thyerjen, transportimin dhe n skalitjen e gurve, n prpunimin e metaleve e n prerjen e monedhave, pra n punt m t rnda. T shumt ishin edhe skllevrit privat q prbnin kategorin e dyt, t cilt prveç ergasterive shrbenin edhe n ekonomit shtpiake.

Nj pjes t popullsis, gjithmon n rritje, e prbnin « t huajt », kategoria e tret ose banort me origjin ilire. Kta n dhjetvjeçart e par ishin t privuar nga t drejtat shoqrore dhe politike.

N prputhje me kt prbrje shoqrore t popullsis, rendi politik n Apoloni e Dyrrah kishte n fillim karakter oligarkik. Pushteti i takonte nj pakice me prejardhje aristokrate. Shumica drrmuese e popullsis, ashtu edhe ilirt, duke mos br fjal pr skllevrit, nuk gzonte t drejta n qeverisjen e qytetit.

Zhvillimi i vrullshm ekonomik i Dyrrahut dhe i Apolonis n shek. VI-V shoqrohet me ndryshime n rendin shoqror e politik t dy kolonive, si rrjedhim i nj lufte t ashpr sociale
e politike. Me zgjerimin e prodhimit zejtar dhe t shkmbimit t mallrave me ilirt dhe me Greqin, u pasuruan dhe u forcuan ekonomikisht shtresat tregtare e zejtare t kolonive. Kto shtresa doln tani si forca t pavarura n arenn politike kundr grupit oligarkik, me synimin pr t marr pushtetin dhe pr ta prdorur at n dobi t interesave t tyre. Si rrjedhim i ksaj, n vitin 437 shprtheu n Dyrrah nj kryengritje e demosit, e njohur n historin antike pr rolin q luajti n prag t lufts s Peloponezit. N arenn e ksaj lufte prveç forcave t demosit dhe aristokracis, u duk edhe ndeshja e interesave t Korkyrs, prapa s cils qndronte Athina dhe Korinthi. T dyja fuqit synonin t prfitonin mundsi
m t gjera n tregun ilir. Gjithashtu n kt ndeshje morn pjes aktive edhe ilirt fqinj, t cilt duke ndihmuar aristokratt e dbuar nga qyteti, u radhitn me forcat q prkahnin Athinn n luftn kundr lidhjes s Peloponezit.

Rrjedhimi kryesor i lufts civile n Dyrrah ishte triumfi i plot i parimit t ndarjes klasore t shoqris, forcimi i polisit skllavopronar. Pushteti tani kalon nga rrethi i kufizuar i aristokracis skllavopronare n duart e gjith skllavopronarve si klas. Baza shoqrore e tij
u zgjerua me pjesmarrjen e shtresave m t gjera skllavopronare, t pronarve t punishteve,
t tregtarve etj., duke br kshtu m t theksuar mnyrn antike t prodhimit. Q nga kjo koh u forcua edhe pozita shoqrore e ilirve q banonin n qytet.Nj dukuri e till e ngjashme u zhvillua edhe n Apoloni.

Kto ndryshime u pasqyruan edhe n prbrjen dhe n funksionet shtetrore.Vendin e krerve (fylarkve) aristokrat, n duart e t cilve qe prqendruar pushteti gjat regjimit oligarkik, e zuri tani nj organ kolegjial, buleja (kshilli). Antart e saj mund t ishin jo vetm nga fisnikt, por edhe nga shtresat e tjera t skllavopronarve. U krijua edhe organi i mbledhjes s prgjithshme t popullit, helieja. Detyrat kryesore t saj ishin miratimi i ligjeve, marrja e vendimeve me rndsi dhe zgjedhja e kontrollimi i veprimtaris s organeve ekzekutive t qytetit. Me gjith pjesmarrjen e popullit t lir, edhe ky organ ishte n duart e skllavopronarve, pa pranin e t cilve helieja nuk kishte t drejt t zgjidhte organet e larta ekzekutive t qytetit. Nga antart e bules n krye t çdo viti zgjidhej prytani, i cili ishte funksionari m i lart civil i qytetit. Me emrin e tij lidheshin t gjitha ligjet, dekretet e vendimet me rndsi t shpallura gjat vitit. Me çshtjet q kishin t bnin me mbrojtjen ushtarake dhe me luftn merrej toksarku, q ishte komandanti i shigjetarve. Sekretarit i binte pr detyr kryesore t kujdesej pr ngulitjen mbi gur ose mbi tabela bakri t ligjeve, t dekreteve e vendimeve t marra nga helieja apo organet e larta ekzekutive dhe t’i shpallte ato publikisht. T tre hieramnamont, merreshin jo vetm me çshtjet e kultit, me organizimin e lojrave e t festave, por me sa duket edhe me çshtjet financiare t qytetit. Veç ktyre kishte edhe npuns t tjer, t nj rangu m t ult, por q n t vrtet luanin nj rol me rndsi n jetn ekonomike. I till ishte npunsi i ngarkuar me prerjen e monedhave, i cili kishte pr detyr t kujdesej si pr sigurimin e lnds s par, ashtu edhe pr prerjen dhe shprndarjen e monedhave. Mbi drahmet e argjendta emri i tij vendosej krahas atij t prytanit. Nj funksionar tjetr ishte poleti q merrej me rregullimin e tregtis me ilirt.

Kulti fetar ishte n harmoni me institucionet shoqrore e politike t qytetit. Kjo duket edhe nga shkrirja e funksioneve fetare me ato shtetrore (hieramnamont). Hyjnit m t adhuruara n Apoloni ishin Apoloni, q i dha emrin qytetit, hyjnesha ilire e brigjeve u unjisua nga kolonistt me Artemisin; Dionizi ishte hyu i vreshtave etj.. Perndit kryesore, t cilve
u faleshin m shum dyrrahasit, ishin Zeusi, Dielli dhe bashkthemeluesi legjendar i qytetit Herakliu.

Kolonit helene u vendosn n Iliri n rrethanat e marrdhnieve t ngushta ekonomike me ilirt, q kushtzoheshin nga interesat reciproke. Fuqizimi i mtejshm i kolonive prkon me lindjen e qyteteve ilire dhe me formimin e shtetit ilir. Tek kta kolonit do t gjejn nj baz pr t’u mbshtetur n synimet e tyre pr çlirimin e plot ekonomik dhe politik nga tropolet. Nuk kan munguar edhe konfliktet midis ilirve dhe kolonive, me sa duket, si rrjedhim i shprdorimeve t kolonistve n marrdhniet me ilirt dhe pr kufijt midis tyre. Kto morn forma t armatosura n luftn e Apolonis me qytetin ilir Thronion rreth mesit t shek. V dhe n luftn e ilirve kundr Iss m 385 p.e. son.

Q nga gjysma e dyt e shek. IV p.e. son historia e kolonive helene t bregdetit t Iliris zhvillohet n marrdhnie t ngushta me historin politike t shtetit ilir dhe n kornizn e saj
KREU III



SHTETET ILIRE

N fundin e shek. V p.e. son ilirt hyn n rrugn e zhvillimit skllavopronar. N shekujt q pasuan e deri
n pushtimin romak krahinat m t prparuara ilire, ato jugore, kryesisht bregdetare, njohn zhvillimin e
tyre m t lart shoqror e politik t pavarur. Urbanizimi intensiv i ksaj treve dhe zhvillimi q mori, pr pasoj, mnyra antike e prodhimit n shek. IV-III p.e. son çoi n krijimin e nj shoqrie antike t mirfillt
dhe n formimin e nj vargu shtetesh ilire, t cilat u inkuadruan n qytetrimin e prparuar t bots mesdhetare.

Midis formacioneve shtetrore q u formuan n trevn e gjer ilire, ai q arriti nj shkall t lart t zhvillimit politik dhe q luajti nj rol t shquar n ngjarjet politike t kohs qe Shteti Ilir apo Mbretria Ilire. Q nga dukja e ktij shteti emrat ilir dhe Iliri morn, prveç kuptimit t gjer etnik, edhe nj kuptim t ngusht politik, q u lidhn me fatet historike t ktij formacioni shtetror dhe t popullsis s tij, e cila n burimet e shkruara do t njihet me emrin Illyrii propriedictii (ilir t mirfillt). N koh t ndryshme Mbretria Ilire ushtroi pushtetin e vet, natyrisht me luhatjet q i imponuan rrethanat politike, n nj territor t gjer q prfshinte krahinat prej lumit Naretva (Narona) n veri e deri te lumi Vjosa (Aous), n jug me nj shtrirje drejt lindjes deri te liqenet Lyhnide n kufi me Maqedonin dhe m n veri me Mbretrin Dardane.

N krahinat m jugore ilire u formua nj shtet tjetr i rndsishm ilir i njohur me emrin Shteti i Epirit, i
cili shquhet sidomos n ngjarjet politike t fundit t shek. IV dhe t çerekut t par t shek. III p.e. son. N kohn e shtrirjes m t gjer t tij, ai prfshinte tokat prej lumit Vjosa (Aous) e deri n gjirin e Arts
(Nikopolit), duke u kufizuar nga jugu me Akarnanin, kurse nga lindja me Thesalin e Maqedonis.

N kt hapsir kan ekzistuar si formacione shtetrore t pavarura edhe nj varg qytetesh shtete, si Dyrrahu, Apolonia, Ambrakia, historia politike e t cilave u zhvillua her n lidhje t ngusht e her n kundrshtim me at t Shtetit Ilir dhe t atij t Epirit. N rrethana t caktuara politike lindin gjithashtu formacione m pak t rndsishme n formn e lidhjeve qytetare (Koinon), si ajo e Bylinve etj., q kan nj pesh m t vogl n historin politike t Iliris.

N krahinat e brendshme jugore dhe qendrore ilire u formuan tri mbretri t vogla ilire: e paionve, e dardanve dhe e athamanve. E para shfaqet me nj shklqim t shkurtr n shek. IV p.e. son pr t rn pastaj shpejt nn goditjet e politiks ekspansioniste t shtetit maqedon, kurse dy t fundit dalin n arenn politike n shek. III me nj rol t parndsishm.

Popullsit ilire t krahinave t brendshme qendrore e veriore nuk njohn deri n fillim t ers son nj organizim politik shtetror; edhe n kt koh ato arritn t organizohen vetm n federata fisnore, siç sht rasti i dalmatve ose i fiseve t tjera.
1. ZHVILLIMI EKONOMIK E SHOQËROR I ILIRËVE NË SHEK. IV P.E. SONË



Lindja e qyteteve dhe e jets qytetare

Zhvillimi ekonomik e shoqror i Iliris gjat epoks s hekurit dhe veçanrisht gjat shek. VII-V p.e. son kishte prgatitur kushtet pr lindjen e qyteteve dhe t jets qytetare. Siç dshmojn t dhnat arkeologjike, qytetet ilire ngrihen mbi bazn e vendbanimeve t fortifikuara t epoks s hekurit dhe t qendrave protourbane q u krijuan si rezultat i zhvillimit t zejtaris, t bujqsis, t blegtoris, si edhe t intensifikimit t marrdhnieve t kmbimit me botn greke. Kjo dshmohet nga prania e gjer e qeramiks s importuar korinthike e jonike dhe m pas edhe nga prodhimet e kolonive greke n Dyrrah e n Apoloni, t cilat kishin hyr n marrdhnie t ngushta me prapatokn ilire.

Lindja dhe zhvillimi i jets qytetare ishte nj dukuri me karakter ekonomik e shoqror trsisht e re. Thelbi i saj ishte vendosja e ekonomis antike t tregut q u materializua me krijimin e qyteteve si qendra rodhimi e shkmbimi. Kjo sht e lidhur me shkputjen e plot t zejtaris nga bujqsia, me krijimin e mnyrs antike t prodhimit dhe me zbatimin e puns s skllavit n degt e ekonomis.

Njoftimet m t hershme pr ekzistencn e qyteteve n Iliri i takojn mesit t shek. IV p.e. son. Historiani grek, Diodori, duke prshkruar fushatat e Filipit II kundr ilirve thot se mbreti i Maqedonis « u lshua mbi Ilirin me nj ushtri t fort, plaçkiti vendin, nnshtroi shum qytete t vogla dhe u kthye n Maqedoni me plaçk t madhe ». Oratori i madh, Demosteni, duke paralajmruar athinasit pr rrezikun q i krcnonte nga mbreti maqedon,
v n dukje gjithashtu se « Filipi po fortifikonte qytete n Iliri ». Pak m von historiant grek t shek. II p.e. son Ariani e Rufi prmendin me emr Polionin si qytet i Dasaretis, kurse historiani i shek. IV p.e. son Theopompi prmend qytetin Oidanton. M n fund nga t dhnat numizmatike t fillimit t shek. IV p.e. son msojm emrin e nj qyteti t ndsishm ilir, Damastion. Kuptohet se origjinn e ktyre qyteteve, q jan t ranishme
n mesin e shek. IV p.e. son, (nj rast vrtetohet qysh n fillim t ktij shekulli), duhet ta krkojm pak m par, d.m.th. n fundin e shek. V p.e. son.

Nuk dihet me saktsi se ç’paraqesin n vetvete kto qytete t hershme ilire. Dshmit e autorve antik, prveç faktit q kumtojn ekzistencn e tyre, jan tepr t varfra pr t ndihmuar q t rindrtohet pamja reale e ktyre qendrave urbane.

Edhe nga pikpamja arkeologjike nuk ka ende gjurmime t tilla, nprmjet t cilave t dallohet qart qyteti i ksaj kohe. Megjithat, prej qyteteve antike, rrnojat e t cilave ruhen n vendin ton, mund t pohohet se qyteti i mirfillt n Iliri formohet kryesisht gjat shek. IV p.e. son. N kt koh kemi edhe dshmit e qarta si nga burimet e shkruara, ashtu edhe nga ato arkeologjike.


Kto qytete ashtu sikurse vendbanimet e fortifikuara t epoks s hekurit, ngrihen mbi kodra t mbrojtura nga pikpamja natyrore, por shtrihen me siprfaqe relativisht m t gjera, q arrijn deri n 10-20 ha. Muret e tyre rrethuese jan ndrtuar me nj teknik m t prparuar me blloqe shumkndshe, trapezoidale; ato jan mjaft t fuqishme dhe me nj bukuri t rrall (Amantia, Klos, Çuka e Aitojt etj.), por sistemi i fortifikimit n prgjithsi sht ende i thjesht; ai nuk njeh kullat, rolin e t cilave e luajn deri diku kthesat me knd t drejt, q bn muri her mbas here pr arsye qndrueshmrie; edhe portat n kt sistem jan t pakta e me nj mbrojtje m t dobt.

Qytetet e mdha zn nj pozit qendrore n krahinn q zotrojn dhe shtrihen n nj hapsir prej 30-40 ha, siç sht rasti i Bylisit, i Antigones, i Lisit etj., dhe jan t mbrojtura me mure t fuqishme.

Duke folur pr qytetet e ksaj kohe Diodori i quan ato me termin polisma, q do t thot qytete t vogla, me sa duket ende n shkalln fillestare t zhvillimit t tyre. Demosteni, n shek. IV p.e. son prkundrazi, prdor termin poleis q do t thot qytet. Ndryshimi q vrehet n termat e prdorur prej ktyre dy autorve nuk duket t jet i rastit; ai shpreh me
sa duket nj diferencim q u bhet ktyre qendrave urbane ilire dhe q lidhet me karakterin e tyre. Pak drit mbi kt çshtje hedh pohimi i Arianit, i cili e quan Pelionin si « qytetin m t fort » midis qyteteve t Dasaretis. Duket se disa qytete kishin mundur t ecnin prpara dhe t dalloheshin prej t tjerave. Interes t veçant paraqet n kt drejtim Damastioni, i cili sht dhe i pari qytet ilir q pret monedha.Burimet tregojn se ky qytet gjendej n shpin t zons bregdetare, diku midis ksaj zone dhe liqeneve lynkeste. Duke folur pr kt Straboni n shekullin e par shkruan kshtu: « Pas Epidamnit dhe Apolonis gjer te malet Keraune ndodhen bylint, taulantt, parthint dhe brygt; aty afr gjenden dhe minierat e argjendit n Damastion, mbi t cilat diestt vendosn sundimin e tyre, si dhe enkelejt, t cilt i quajn dasaret; afr ktyre vijn lynkestt...». Mungesa e t dhnave m t sigurta ka penguar q ky qytet t lokalizohet me saktsi, por duke u nisur nga arsenali i gjetjeve t
monedhave t tij, ai duhet krkuar n krahinat e brendshme ilire, diku n lindje t Drinit t Siprm.

Pasazhi i Strabonit ka nj rndsi t veçant dhe pr nj fakt tjetr. Ai tregon se Damastioni qe nj qytet q lindi dhe u zhvillua n nj zon t pasur me miniera, t cilat, me sa duket prbnin edhe bazn ekonomike t tij. Shfrytzimi i tyre dhe zhvillimi i zejtaris s prpunimit t metaleve qen degt kryesore t ksaj ekonomie. Karakteri i saj bhet i qart edhe nga simbolet q mbajn monedhat e qytetit, t cilat paraqesin midis t tjerash çekanin e minatorit dhe shufrat metalike.

Damastioni sht, kshtu, shembulli i nj qyteti zejtar t prparuar t ksaj kohe, por padyshim jo i vetmi. Pelioni shfaqet n burimet, jo vetm si qyteti m i fort midis qyteteve
t Dasaretis, por edhe si kryeqendr apo qendr rezidenciale e mbretit ilir. Ka mundsi q qytetet e tjera m t vogla, ato q Diodori i quan polisma, do t ken qen qendra njsish gjeografiko-ekonomike, ku do t ket mbisunduar ekonomia bujqsore-blegtorale me ndonj deg t kufizuar t zejtaris.


Zejtaria, bujqsia e blegtoria

Lindja e qyteteve i dha nj shtytje t re zhvillimit t degve t ndryshme t ekonomis ilire. Zejtarin e shfrytzimit t minierave dhe t prpunimit t metaleve ilirt e njihnin dhe m par, por asnjher si tani ajo nuk paraqitet si deg e veçant e nj qyteti, siç sht rasti i Damastionit. N shek. IV n zejtarin e punimit t metaleve nuk vihet re ende ndonj ndryshim cilsor, fjala vjen n punimin e veglave t puns, t armve apo t zbukurimeve, n krahasim me shekujt pararends. Por tani mund t flitet pr nj veprimtari m t gjer e m intensive si n shfrytzimin e minierave, ashtu edhe n prodhimtarin e degve t veçanta t zejtaris metalpunuese. Bie n sy n mnyr t veçant rritja e prodhimit t armve, q prbjn n kt koh gjetjet m t shumta npr nekropolet n krahasim me zbukurimet.

Megjithat, nuk pati ndonj prparim, n fushn e zejtaris s prodhimit qeramik, madje importi e dobsoi pr nj koh kt deg t zejtaris ilire.

Ndrkaq n fushn e ndrtimeve ndodh nj revolucion i vrtet.Mjeshtrat e ndrtimit shquhen n shek. IV pr aftsit e tyre arkitektonike e teknike dhe pr njohurit e thella n fushn e artit t fortifikimeve, q i zbatonin n nivelin m t prparuar t kohs, ashtu si n shum vise t tjera t bots mesdhetare. Muret rrethuese t qyteteve t ndrtuara n stilin poligonal jan dshmia m e qart e arritjeve n kt fush.

T dhnat pr bujqsin dhe blegtorin e ilirve pr shek. IV jan t varfra. Autort bashkkohs, si Aristoteli, Skymni, Ariani etj., nuk bjn tjetr veçse prsrisin Hekateun, pr shkak t njohjes ende t pamjaftueshme t Iliris; megjithat Iliria pr autort grek ishte vendi i nj bujqsie e blegtorie t zhvilluar, tokat pjellore t s cils shfrytzoheshin vende- vende n mnyr intensive dhe q krahas kulturave bujqsore (rritja e ullirit, kopshtaria e bletaria), n kullotat e pasura rritnin bagti t mira t racs.

T dhnat arkeologjike i vrtetojn kto njoftime. Parmenda e paraqitur n buzt e nj pitosi gjetur n fushn e Korçs, si dhe figurat simbolike t paraqitura n monedhat e Dyrrahut e t Apolonis, apo n monumentet varrimore t kohs, si kalliri i grurit, dega e ullirit, bistaku i rrushit, bleta, lopa si dhe briri i bollkut, simbol i pjelloris dhe i begatis, u bjn jehon pasurive t toks ilire dhe zhvillimit q kishin marr bujqsia e blegtoria ilire n kt koh.

Tregtia dhe qarkullimi monetar

Si rrjedhim i zhvillimit t zejtaris dhe t degve t tjera t ekonomis ilire u zgjeruan shkmbimet dhe tregtia. Gjetjet arkeologjike dshmojn pr nj shtrirje t gjer t prodhimeve t zejtaris ilire. Tipat standard t armve, t zbukurimeve dhe t enve prej balte q prsriten n gjetjet nga nj krahin n tjetrn, dshmojn pr marrdhnie intensive midis popullsis s krahinave t ndryshme dhe pr nj zhvillim t konsiderueshm t kmbimeve midis tyre.


Nj zhvillim m t gjer morn n kt koh shkmbimet me botn greke. Jo m kot pasurit minerale dhe disa prodhime bujqsore trhoqn vmendjen e autorve antik t ksaj kohe. Duket se kto prodhime ishin ndr artikujt kryesor t eksportit ilir. Nj vend me rndsi zinin kmbimet me kolonit greke t bregdetit Adriatik dhe qytetet e Halkids, t cilat merrnin nga Damastioni argjendin pr prerjen e monedhave t tyre, kurse nga tokat e afrta t Atintanis sern, q u duhej pr ndrtimin e anijeve dhe lyerjen e enve t transportit. Kundrejt tyre ilirt merrnin prodhime luksi t artizanatit grek, midis t tjerave prodhime atike e italike. Krahas prodhimeve t Dyrrahut e t Apolonis, ent e ktyre qendrave jan gjetje jo t rralla n vendbanimet e zons bregdetare. Por ato fillojn t duken m dendur edhe n krahinat e brendshme ilire. Pas Trebenishtit ato shfaqen edhe n luginn e mesme t Drinit, n afrsi t Kuksit e t Krums. Kto prodhime arrijn ktu nprmjet rrugve tregtare t shkelura qysh n shek. VI-V, duke ndjekur luginat e lumenjve me piknisje si nga qendrat e bregut Adriatik, ashtu edhe t Egjeut.

Monedhat e argjendit prdoren gjersisht si ekuivalent shkmbimi. N krahinat bregdetare gjejn nj prhapje t madhe monedhat e Dyrrahut e t Apolonis, kurse n ato t brendshme dhe lindore monedha e Damastionit.Gjetjet e deritanishme tregojn se kjo monedh qarkulloi n nj zon t gjer q prfshinte krahinn e diestve, penestve dhe pjesrisht at t lynkestve.

Prerja dhe hedhja n treg e monedhave nga nj qytet ilir si Damastioni sht nj fakt me rndsi t veçant. Ai tregon se tani, n pjesn e par t shek. IV p.e. son, krahas Dyrrahut dhe Apolonis, t cilat me monedhat e tyre, qysh nga shek. V p.e. son kishin mbuluar krahinat e afrta t ultsirs bregdetare dhe i kishin trhequr ato n orbitn e marrdhnieve skllavopronare, nj qytet ilir, Damastioni, lindi dhe u b qendr e rndsishme ekonomike e krahinave t brendshme. Ai hodhi n treg monedhn e vet dhe me kt shnoi shtrirjen e mtejshme t sistemit monetar n krahinat e brendshme t Iliris Jugore. Ekonomia monetare theu kshtu dhe n kt pjes t Iliris ekonomin e prapambetur natyrore, pr t’i hapur rrugn nj sistemi t ri ekonomik, skllavopronaris.

Vendosja e skllavopronaris

Me lindjen e qyteteve u krijua edhe nj popullsi qytetare, e cila m par nuk njihej. Burimet nuk e bjn t qart prbrjen dhe karakterin e ksaj popullsie, por meq qytetet ishin qendra ekonomike dhe administrative, edhe popullsia e tyre prbhej nga masa e gjer e prodhuesve zejtar, bujq e blegtor, nga pronart e punishteve zejtare, tregtart dhe aristokracia e vjetr fisnore q prbnte parin e qytetit. Si e till, popullsia e qytetit paraqitej e diferencuar n shtresa shoqrore, me interesa t ndryshme. Prej tyre, pronart e punishteve dhe tregtart formonin shtresn e re t pasuruar, e cila zhvendos prfundimisht n plan t dyt aristokracin e vjetr fisnore.

Si qendra ekonomike e politike m vete qytetet i rrethonte nj popullsi fshatare e lidhur me ta nprmjet interesave ekonomik t ndrsjellt. N burimet kto popullsi njihen akoma si fise t mdha apo t vogla, por fisi nuk ka m kuptimin e tij klasik. Vet dukja e qyteteve dhe prerja e qarkullimi i monedhave jan elemente q nuk pajtohen me rendin fisnor, ato i japin bashksis nj prmbajtje t re nga pikpamja e marrdhnieve ekonomike e shoqrore.

Ashtu si n Maqedoni, edhe n Epirin fqinj t ksaj kohe, shumica e popullsis n Iliri jetonte n fshatra; qytetet ishin ende n numr t vogl. Masn kryesore t ksaj popullsie e formonte fshatarsia e lir, por burimet bjn fjal edhe pr nj popullsi fshatare t varur. Theopompi n veprn e tij « Filipika » shkruan se « ardiant kan 300 mij prospelat si helot... ». Me prospelat autort e vjetr kuptonin nj popullsi t varur q merrej me punimin e toks dhe q u jepte zotruesve t saj si detyrim nj pjes t prodhimit. Duke i krahasuar prospelatt e ardianve me helott e Sparts, Theopompi e prcakton edhe m mir gjendjen e tyre sociale.Me sa duket edhe kta ishin, sikurse helott, nj popullsi e nnshtruar q pas pushtimit ishin shpronsuar dhe ishin kthyer n gjendje vartsie.Nuk kemi prova nse kjo ishte nj popullsi e huaj apo nj fis tjetr ilir q psoi kt fat; numri i tyre gjithashtu duhet t jet i tepruar, por mbetet i padiskutueshm fakti q kemi t bjm me nj mas popullsie mbi t ciln ushtrohet shtypje ekonomike dhe politike.

Midis ilirve ky nuk ishte nj fenomen i veçant pr ardiant.Nj shekull m von Agatharkidi n veprn e tij « Evropaikon » do t pohoj se « dardant kan kaq shum skllevr (ai i quan kta me emrin « dullos »), sa dikush kishte 1 000, kurse t tjer edhe m shum. Secili nga kta n koh paqeje punon tokn, kurse n koh lufte merr pjes n ushtri duke pasur si prijs zotin (« despotes ») e tij ».

Edhe pse Agatharkidi prdor termin dullos, shpjegimet e mtejshme e bjn t qart se kemi t bjm me nj popullsi t tipit t prospelatve ardian. Nuk ka asnj dyshim q termi « dullos » prdoret ktu me kuptimin m t gjer, ashtu sikurse ndodh shpesh q autort antik i quajn helott « dull t lakeldemonve ».

Nj rast tjetr sht ai q prmend Atheneu, pr penestt. Sipas tij « thesalt quajn penest jo ata q lindin skllevr, por ata q shtihen n dor me an t lufts ». Dihet se me emrin penest quhej nj fis i tr n territorin e Mbretris Ilire. Prkufizimi i Atheneut t çon n prfundimin se popullsia e ktij fisi duhet t ket qen e ngjashme nga pikpamja e gjendjes shoqrore me prospelatt e ardianve dhe dullt e dardanve.

Prania e nj popullsie t till t varur e t shfrytzuar ekonomikisht midis ilirve, sht nj dshmi e rndsishme pr t prcaktuar karakterin dhe strukturn e shoqris ilire. Siç tregojn t dhnat e autorve antik, popullsia e varur e tipit prospelat-helot-penest prfaqsonte n kt koh n Iliri nj form t hershme t skllavris q ekzistonte n disa nga popullsit kryesore ilire. Kjo kategori njerzish prdorej n mas n punimet bujqsore dhe mbase edhe n shfrytzimin e minierave. Zotrit e tyre (despott) duket se banonin n qendrat e vogla t fortifikuara ose n qytete. Kohn m t madhe ata e kalonin n luftra dhe jo rrall me dfrime. Theopompi na thot se sunduesit e prospelatve ardian « çdo dit deheshin, bnin mbledhje dhe shtroheshin n gosti, t dhn pas t ngrnit e t pirit ». Pjesn tjetr t popullsis e prbnte masa e fshatarve t lir q luante, me sa duket, ende nj rol kryesor n prodhimin shoqror.

Prveç prfitimit nga puna e popullsis vendase, shtresa e pasur siguronte t mira materiale nprmjet grabitjes kolektive t popujve fqinj me an t luftrave. Tributet e prvitshme q detyroheshin t paguanin popujt e nnshtruar tregojn se kto grabitje kryheshin n mnyr sistematike.

Kshtu n shek. IV p.e. son, shoqria ilire paraqitet si nj shoqri e ndar n klasa e shtresa shoqrore. Kjo shoqri njihte ather format e hershme t varsis skllavopronare, prandaj edhe ishte nj shoqri skllavopronare. Lindja e qyteteve ndihmoi pr thellimin e diferencimit shoqror, sepse duke u br qendra t rndsishme t zejtaris dhe t tregtis ato i dhan hov rritjes s prodhimit, shkmbimit me para dhe shfrytzimit t puns s huaj.

Pa mbivlersuar peshn dhe rolin e qytetit ilir n kt periudh t hershme mund t thuhet se
ai vepron jo vetm si barts i skllavopronaris, por edhe si prçues i saj n botn fshatare q
e rrethon. E lidhur me qytetin me an t marrdhnieve ekonomike dhe e varur prej tij prmes ktyre marrdhnieve, bota fshatare ilire, sidomos ajo q ndodhej rreth qyteteve nuk sht m bota e organizimit fisnor. Ajo njeh tani marrdhnie vartsie n formn e skllavris s tipit helot.

Kshtu, n shek. IV qyteti ilir na paraqitet me nj rol e pesh t ndjeshme n jetn ekonomike e shoqrore t Iliris. Si i till ai shrbeu si baz e organizimit politik shtetror.
2. MBRETËRIA E PARË ILIRE. DINASTIA E BARDHYLIT (FILLIMI I SHEK. IV-335 P.E. SONË)



Ardhja n fuqi e Bardhylit

Shekulli i ri, i katrt, i gjen prsri ilirt n konflikt me fqinjt e tyre maqedon pr çshtjen e Lynkestis. N vitet e fundit t sundimit t mbretit maqedon, Arhelaut, n kaprcyell t shekullit, u zhvillua nj luft e re midis ilirve dhe maqedonve pr kt krahin. N kt luft mbreti i lynkestve, Arrabeu, kishte si aleat mbretin Syra. Aristoteli, q e prmend kt fakt, nuk e cilson origjinn etnike t Syras, por burimet e tjera e bjn t qart se ai ishte mbreti i ilirve. Aleanca midis tij dhe Arrabeut ka t ngjar ta ket zanafilln e saj n ngjarjet e vitit 423 p.e. son dhe duket se ka qen prforcuar me nj martes dinastike midis Syras dhe nj vajze t Arrabeut.Rezultatet e ksaj lufte nuk njihen, por ngjarjet e mpastajme
tregojn se nuk ndodhi ndonj ndryshim n gjendjen ekzistuese.

Vrasja e mbretit Arhelau (viti 399 p.e. son), shnoi pr Maqedonin fillimin e nj periudhe trazirash q zgjatn katr dekada me radh. Kontradiktat e brendshme q u bn shkak pr kt vrasje dhe pr intrigat e mvonshme dinastike, krijuan rast pr hapjen e konflikteve midis Maqedonis dhe fqinjve t saj. N fillim t sundimit t Amynts II, q pasoi Arhelaun, u duk sikur konflikti iliro-maqedon gjeti nj zgjidhje. Martesa e Amynts me nj bij t mbretit Syra, t quajtur Eurydike, q ishte n t njjtn koh edhe mbes e Arrabeut, fsheh n vetvete faktin q midis ilirve e maqedonve ishte arritur nj marrveshje pajtimi pr çshtjen e lynkestve.

Por kjo gjendje nuk zgjati shum. Ilirt, interesat e t cilve ishin ndeshur prej kohsh me ato t Maqedonis n Lynkesti, ishin t interesuar pr dobsimin e mtejshm t Maqedonis dhe jo pr pajtim.Rasti i volitshm pr ta arritur kt qllim paraqitet pikrisht tani, q Maqedonin e kishte pushtuar vala e turbullirave t brendshme. N vitin 393 p.e. son, ilirt
u dyndn n Maqedoni, pushtuan nj pjes t saj dhe pasi dbuan Amyntn, vendosn n fron nj far Argeu, q thuhet se zbriste prej dinastis s lynkestve. Nn presionin e pushtimit ilir, nj pjes e tokave t Maqedonis Lindore me plqimin e mbretit t rrzuar hyri n Lidhjen e Olinthit. Amynta u strehua n Thesali dhe vetm pas dy vjetsh mrgimi, ai mundi t kthehej n vend me ndihmn e thesalve, t cilt preferonin m mir sundimin e tij se at t Argeut q prkrahej nga ilirt. Paqen me ilirt ai qe detyruar ta blinte me nj tribut vjetor q do t’ua paguante atyre.

Rrethanat n t cilat ndodhi ky ndryshim n marrdhniet e vendosura s fundi midis ilirve dhe maqedonve nuk jan t qarta. Dihet vetm se ngjarjet e mpastajme nuk jan t lidhura me Syran, por me emrin e nj mbreti t ri ilir, t quajtur Bardhyl.Megjithse emri i tij shfaqet n burimet shum m von, n ngjarjet e vitit 359 p.e. son, prap se prap duket se ai i udhhiqte ilirt shum koh prpara. Sipas ktyre burimeve Bardhyli jetoi nj koh t gjat dhe kur u ndesh me Filipin II (359 p.e. son), ose pak m von, ishte n nj mosh t thyer, 90 vjeçare. Interes t veçant lidhur me figurn e tij kan lajmet q e paraqesin si nj mbret me prejardhje t ult, n fillim qymyrxhi e pastaj kryengrits (latro), q e pat fituar pushtetin me forc dhe q gzonte simpatin e lufttarve, meqense n ndarjen e plaçks ishte i drejt e i paanshm. Kto njoftime e paraqesin at jo si nj trashgimtar t Syras, por si nj prmbyss t tij. Vetm duke pranuar kt fakt, mund t’i jepet nj shpjegim ndryshimit q ndodhi n marrdhniet e ilirve me maqedont n vitin 393 p.e. son. Duket se n Iliri forca t reja, n t cilat rol t rndsishm ka pasur Bardhyli, e kundrshtuan marrveshjen me Amyntn II, rrzuan Syrn dhe invaduan Maqedonin. Pra, duhet t ket qen Bardhyli ai q udhhoqi ilirt n fushatn e vitit 393 p.e. son kundr Amynts dhe e detyroi at t’i paguante tribut vjetor. Qe prsri ai q theu prpjekjet e Aleksandrit II n vitin 369 dhe t Perdiks III m 360 p.e. son pr t’u çliruar nga kjo gjendje. Tentativa e Perdiks prfundoi me dshtim t plot. Ai mbeti n fushn e betejs s bashku me 4 000 maqedon t tjer. Kjo qe humbja m e rnd q psuan maqedont n vargun e prpjekjeve t tyre pr t’u çliruar nga ilirt.

Gjat gjysms s par t shek. IV p.e. son burimet prmendin edhe nj ngjarje tjetr me rndsi. N vitin 385 p.e. son ilirt prfunduan nj aleanc me tiranin e Syrakuzs, Dionizin. Ndrmjets pr kt u b mbreti i molosve, Alketa, i cili qe dbuar nga vendi i tij prej partis filospartane dhe qe strehuar n Sirakuz. Qllimi i marrveshjes ishte rivendosja
e Alkets n fronin molos. T dyja palt qen t interesuara pr kt, sepse ilirve kjo aleanc u siguronte dobsimin e ndikimit spartan dhe rrjedhimisht t atij maqedon n Epir, kurse Dionizit i jepte mundsi t forconte pozitat e tregtis sirakuzane n brigjet e Adriatikut e t Jonit.N tregimin e tij Diodori vinte n dukje se Dionizi u drgoi ilirve nj ndihm ushtarake prej 2 000 vetash dhe 5 000 arm « meqense ilirt ishin n luft ». Por nuk thot
se me cilt luftonin ilirt n kt koh. Ësht supozuar se Diodori e ka fjaln pr luftn q prfundoi me dbimin e Amynts, por kjo ngjarje me t drejt sht datuar n vitin 393 dhe jo m 385. Nuk qndron as pikpamja se ilirt qen duke luftuar me molost, kur Dionizi u drgoi ndihmn dhe se ky e shfrytzoi kt luft vetm pr t kthyer Alketn. Vet Diodori e ka sqaruar kt fakt kur pohon se ilirt hyn n Epir pasi u erdhi kjo ndihm dhe « pasi mblodhn nj fuqi t madhe ». N kt rast duhet t jet fjala pr faktin se ilirt ishin n gjendje lufte pothuajse t pandrprer me fqinjt e tyre, maqedont. Ndihma ushtarake e Dionizit duket se i lehtsonte pak ilirt nga kjo barr. Ky fakt dhe pjesmarrja aktive n aksion kundr molosve pr t sjell n fronin e tyre Alketn e vuri Sirakuzn n pozitn e aleatit t ilirve kundr armiqve tradicional t tyre, maqedonve. Megjithat forcat kryesore n kt aksion ishin ato ilire; ushtarve t Dionizit nuk iu caktua ndonj rol i pavarur, prkundrazi Diodori thot se « ushtrin q u erdhi n ndihm ilirt e przien me trupat e tyre ». Ndrmarrja prfundoi me sukses t plot. N betejn e rrept q u zhvillua ilirt doln fitues dhe molost lan n fushn e lufts shum t vrar.Ndihma q u drguan spartant nuk u solli ndonj dobi molosve dhe Alketa zuri prsri fronin e vet n Mbretrin Molose. Kjo ngjarje sqaron politikn q Bardhyli ndiqte me fqinjt perndimor. Me sa duket, aleanca me Syrakuzn ishte pr t nj mbshtetje e shndosh n luftn kundr Maqedonis.

Fushata maqedone kundr Mbretris Ilire

N vitin 359 Maqedonia mundi t dal prsri n fush t betejs kundr ilirve, por tani ajo e kishte kaprcyer gjendjen e kaosit t brendshm politik dhe kishte mnjanuar rrezikun e sulmit nga kundrshtart e jer.Sundimtari i ri i saj, Filipi II, filloi fushatn kundr Mbretris Ilire pasi ishte pajtuar me Athinn dhe kishte larguar rrezikun trak e paion.

I çliruar, n kt mnyr, Filipi u sul kundr ilirve me nj ushtri t madhe, t prbr prej 10 000 kmbsorsh t armatosur rnd dhe 600 kalorsish. Bardhyli i doli prpara armikut me nj ushtri po kaq t madhe, 10 000 kmbsor t zgjedhur dhe 500 kalors.Megjithat, mbreti plak e çmoi kt radh t pafavorshme ndeshjen e armatosur me maqedont dhe bri prpjekje pr marrveshje. Ai i propozoi Filipit paqe, me kusht q t dy palt t mbanin qytetet q kishin n zotrim n at koh; Filipi nuk e pranoi dhe krkoi q ilirt t’i lironin t gjitha qytetet q i kishin pushtuar Maqedonis.Meqense nuk u arrit marrveshja, filloi prleshja. T dy ushtrit u ndeshn me ashprsi t madhe. Ushtria ilire i prballoi pr mjaft
koh sulmet e armikut. Goditjeve t falangs maqedone Bardhyli u kundrvuri formacionin luftarak me radh t shtrnguara n trajt kuadrati.

« N krye, - shkruan Diodori, - fitorja nuk anoi as nga njra, as nga tjetra pal, dhe kshtu vazhdoi pr nj koh t gjat, sepse t dy ushtrit luftuan me nj trimri t rrall. Nga t dy ant u vran shum veta dhe ca m shum u plagosn ». Megjithse maqedont e fituan m
n fund betejn, Filipi e pa se nuk qe n gjendje ta ndiqte armikun. M von ilirt drguan prfaqsues dhe prfunduan paqen, pasi liruan t gjitha qytetet e Maqedonis q kishin pushtuar. Diodori bn t qart edhe faktin se pr cilat toka ishte fjala, kur thot se, pasi i vuri nn zotrimin e tij gjith banort gjer n liqenin Lyhnid, Filipi u kthye n Maqedoni. Me kt betej, ai zgjidhi prfundimisht çshtjen e Lynkestis dhe e ndryshoi gjendjen n kufijt perndimor n favor t Maqedonis.

N kushtet e krijuara rishtas ilirt u prpoqn t dilnin nga gjendja e krijuar duke krkuar aleat kundr Maqedonis. N vitet e fundit t jets s tij Bardhyli u drejtua n jug, kundr molosve, t cilt ndrkaq ishin afruar me Filipin, duke synuar q t’i shkpuste nga ndikimi maqedon. Ushtria ilire invadoi tokat molose, por ndeshi n nj qndres t fort dhe u detyrua t trhiqej. N vitin 356 p.e. son ky synim u prsrit n prpjekjen pr nj aleanc t gjer antimaqedone. Kt ngjarje Diodori e prshkruan kshtu: « tre mbretr, ai i Trakis, i Paionis dhe i Iliris, ishin bashkuar pr t sulmuar Filipin. Kta mbretr fqinj e shikonin tr smir rritjen e fuqis s Filipit dhe duke qen se nuk ishin aq t fort pr ta luftuar veçmas, u lidhn ndrmjet tyre me shpres q t’ia arrinin m leht qllimit ». Por ata ishin t zn me grumbullimin e ushtris, kur ai i zuri n befasi dhe i theu para se t bashkonin forcat e tyre. Ky lajm vrtetohet edhe me nj mbishkrim atik, q prkujton prfundimin e nj koalicioni midis Athins dhe tre mbretrve t prmendur m lart. N kt akt zyrtar mbreti i ilirve quhet Grabo. Midis mendimeve t ndryshme q jan shfaqur rreth figurs s tij, duket m i pranueshm supozimi sipas t cilit Grabo ka qen pasardhs i Bardhylit, q n kt koh duhet t ket vdekur.

Frenimi q arriti t’u bnte ilirve nuk e knaqte Filipin.Ai nuk e ndiente veten t qet sidomos kur lufta pr vendosjen e hegjemonis maqedone n Greqi krkonte gjith energjit dhe forcat e tij. Pr t’u siguruar nga sulmet e shtetit ilir, Filipi u mundua ta vinte kt shtet n pozita mbrojtjeje. Prandaj, n vitin 344 p.e. son, e sulmoi prsri Ilirin me nj ushtri t fort. Kt radh ilirt udhhiqeshin nga mbreti Pleuria. Ata i bn nj qndres t ashpr dhe i shkaktuan armikut humbje t rnda.Vet Filipi mbeti i plagosur dhe n fushn e betejs ran shum nga rrethi i tij i afrm. Megjithat, ai mundi t hyj n Iliri dhe t
pushtoj disa qytete, t cilat m von i fortifikoi dhe vendosi n to garnizone. Pasi shkretoi vendin, Filipi u kthye n Maqedoni me plaçk t madhe. N burimet nuk thuhet se deri ku mundi t ket arritur dhe pr ciln pjes t vendit sht fjala kur flitet pr qytetet e pushtuara, por dihet nga pohimet e Isokratit se n bregdet nuk mundi t dal. Ka t ngjar q ai t ket vn dor mbi nj pjes t krahins s banuar nga fisi i dasaretve dhe si kufi t ken shrbyer ato q n burimet quhen malet e Iliris ose t taulantve dhe q mund t identifikohen me vargun e maleve t Polisit, t Kamjes dhe t Ostrovics.

Kryengritja e vitit 335 p.e. son

Pas vdekjes s Filipit II, ilirt e krahinave t nnshtruara ngritn krye n vitin 355 p.e. son kundr pasardhsit t tij, Aleksandrit, kur ky ndodhej larg vendit, duke luftuar me tribalt dhe popullsi t tjera veriore. Ktu Aleksandrit i erdhi lajmi i ksaj lvizjeje n Iliri. Kliti, i biri i Bardhylit, ishte shkputur prej tij dhe me t ishte bashkuar edhe Glaukia, mbret i ilirve taulant. Si msoi se Kliti kishte pushtuar qytetin Pelion, Aleksandri u drejtua me forcat e tij kundr ktij qyteti. Rufi dhe Ariani q bjn fjal pr kt ngjarje, prshkruajn me hollsi pozicionin e qytetit, vendosjen e forcave kundrshtare dhe stratagjemat q prdorn t dyja palt. Sipas tyre Pelioni ishte nj qytet i Dasaretis, buz lumit Eordai, dhe m i forti n kt vend.Ushtria ilire ishte ndar n dy pjes: garnizoni q mbronte qytetin dhe repartet e lvizshme q kishin zn rrugt dhe majat prqark tij. Aleksandri vendosi t’i shkpus lidhjet midis tyre; ngriti lmin pran qytetit dhe filloi ndrtimin e nj muri q do t pengonte garnizonin t dilte pr t marr pjes n luftimet e jashtme. Mbrritja e befasishme e Glaukis me nj ushtri taulantsh e vuri ushtrin maqedone n pozit t vshtir dhe vetm n saj t nj manovre t shpejt, Aleksandri mundi t trhiqte pa humbje t mdha trupat e veta. Por ilirt nuk ditn ta shfrytzonin fitoren. Duke besuar n nj sukses t plot, ata e lan ushtrin e tyre pran Pelionit n shkujdesje. Kjo i dha mundsi Aleksandrit, q tri dit pas trheqjes, t kthehej fshehtas prsri n fushn e betejs dhe ta godiste natn ushtrin ilire.Pasi psoi humbje t mdha, masa kryesore e ushtris ilire u trhoq n malet e taulantve. Vet Kliti, pas dshtimit t kryengritjes u mrgua n vendin e taulantve, ndrsa garnizoni u largua duke i vn zjarrin qytetit.Deri n prag t kryengritjes duket se Kliti sundonte n mbretrin e tij t dobsuar, duke njohur sovranitetin e mbretit maqedon. Kjo t paktn mund t nnkuptohet nga shprehja e Arianit q thot se ai « u shkput » prej Aleksandrit, kur e njoftuan pr fillimin e kryengritjes. Por n burimet nuk thuhet se cila qe gjendja juridike q u vendos n kt pjes t Iliris pas largimit t Klitit. Aleksandri duket se
u knaq me rivendosjen e gjendjes s mparshme n kt pjes t shtetit t tij dhe nuk e vazhdoi m tej konfliktin me ilirt; telashe t tjera e prisnin n Greqi. Taulantt, t cilt Filipi nuk kishte mundur t’i shkelte, paraqiten n kt konflikt si nj fuqi m vete dhe me nj
mbret t tyre.Tokat e ktij fisi prbnin siç duket at pjes t Mbretris Ilire q kishte mbetur e pavarur.

Organizimi politik i Mbretris Ilire

Gjat veprimtaris s tij tridhjetvjeçare deri n vitin 360 p.e. son Bardhyli e kishte rritur pushtetin e vet dhe kishte krijuar nj mbretri t fort.Pellgu rreth liqenit Lyhnid ishte krahina ku u zhvilluan ngjarjet e rndsishme t gjysms s par t shek. IV, por kjo krahin nuk mund t identifikohet me territorin e shtetit ilir, shtrirja e plot e t cilit sht vshtir t rindrtohet.Sidoqoft ai na paraqitet si nj forc q ishte n gjendje t’i kundrvihej me sukses Maqedonis. Kuptohet vetiu q si i till ai prbnte nj njsi t paktn t barabart me t, si nga pikpamja e territorit, ashtu edhe e forcs s gjall njerzore. Si rrjedhim, krahina t tjera t Iliris s Jugut, pa prjashtuar ultsirn bregdetare, duhet t ken br pjes n kt njsi.

Organizimi politik i ktij formacioni shtetror nuk njihet mir. Bardhyli quhet prej autorve antik « mbret i ilirve »; po kshtu emrtohen dhe pasardhsit e tij. Kjo lejon q ky formacion t konsiderohet si nj mbretri, e cila nuk kishte marr ende tiparet e qarta t nj monarkie.Vet Bardhyli, n fillimet e tij na paraqitet si nj prijs i thjesht ushtarak q respekton shum zakone t rendit fisnor. Duket m e besueshme, q mbretria e tij t ket qen n fillim nj bashkim i thjesht bashksish ilire, t cilat i lidhnin interesa ekonomike dhe politike, n radh t par interesi i mbrojtjes nga rreziku i jashtm. Çdo bashksi kishte n krye mbretin e vet t vogl q njihte sovranitetin e mbretit t federats dhe i nnshtrohej atij. Me kalimin e kohs, autoriteti dhe pushteti i Bardhylit si mbret u rrit e u forcua s teprmi. Ky pushtet mbshtetej n forcat e armatosura. N vitet 60 t shek. IV p.e. son, ai kishte nj ushtri t rregullt, me nj organizim dhe taktik luftarake t prparuar. Kjo ushtri formohej nga nj kmbsori e organizuar dhe e armatosur mir q prbnte bazn e forcave t armatosura dhe nga kaloria, e cila, megjithse e vogl n numr, ekzistonte si njsi m vete me cilsin e nj force t manovrueshme goditse.

Ngjarjet politike q jetoi Mbretria Ilire e kohs s Bardhylit dhe e pasardhsve t tij tregojn gjithashtu se ajo prfaqsonte nj forc serioze. Veprimet e saj nuk jan t shkputura, por gjejn vend n kuadrin politik t kohs dhe jan shprehje e nj qndrimi q ka si objektiv t qart dobsimin e kundrshtarit kryesor dhe forcimin e pozitave t veta n raport me shtetet fqinje. Kjo politik mbshtetej n marrveshje e aleanca politike e ushtarake. Nuk mund t prfytyrohet dot nj organizim fisnor apo nj demokraci ushtarake q t luaj nj rol kaq aktiv n situatn ndrkombtare dhe t ket piksynime kaq t qarta politike, t cilat krkonin prqendrim forcash e mjetesh, siç sht rasti i Mbretris Ilire t ksaj kohe. Nj veprimtari kaq e gjer dhe kaq e guximshme n politikn e jashtme mund t ket vend vetm n kushtet e nj organizimi shtetror.

Por nuk duhet t kujtojm se shteti ilir i ksaj kohe ishte nj organizm i prkryer q u prgjigjej t gjitha krkesave t ktij nocioni n kuptimin e plot t fjals.Megjithat ai kishte tiparet thelbsore q i duhen nj shteti: territorin, ndarjen territoriale t popullsis sipas njsive gjeografike-etnografike dhe pushtetin publik n duart e klass sunduese. Struktura social-ekonomike e krijuar n gjirin e shoqris ilire t ksaj kohe çoi gradualisht n lindjen e ktij shteti, si nj mjet q i duhej klass sunduese pr t nnshtruar shtresat e tjera dhe pr t mbrojtur interesat e saj. Nuk mund t detyrohej masa e madhe e prospelatve- dulle t punonte pr pjesn tjetr t shoqris ilire, pr despott pa nj aparat shtrngimi t prhershm siç ishte aparati shtetror.Kjo prbnte funksionin kryesor t brendshm t shtetit ilir. Karakteri i shtetit shprehet edhe n funksionin e jashtm q realizohet nprmjet ndeshjeve me popujt fqinj me an t fushatave pushtuese dhe ngarkimit t tyre me tribute. Shteti ilir ndodhej n stadin e tij fillestar dhe karakterizohej nga mbeturina t theksuara t rendit fisnor q gjenin shprehje n an t veçanta t jets shoqrore.Por qytetet dhe popullsia e tyre, q prbnin bazn themelore ekonomike e shoqrore t tij, kishin marr nj zhvillim t dukshm. Pozita dhe roli i tyre n jetn politike u b m i qart n periudhat e mpastajme, dora-dors me zhvillimin e mtejshm t shoqris antike ilire.

Shteti ilir lindi si rezultat i zhvillimit t brendshm t forcave prodhuese n Ilirin e Jugut. Procesi i lindjes dhe i formimit t tij prkon me periudhn e sundimit t mbretit Bardhyl; ai mund t konsiderohet edhe si themeluesi i shtetit ilir. Luftrat me Maqedonin qen, nga ana tjetr, nj faktor i jashtm me rndsi q e shpejtoi kt proces. Dshtimi i prkohshm
n luftrat me Filipin II dhe Aleksandrin nuk e ndrpreu jetn shtetrore t ilirve. Kto luftra prbjn vetm nj episod t shkurtr politik q nuk e ndali kt proces t thell shoqror n Iliri.



Shteti ilir lindi brenda territorit, t cilin e banonin sipas Plinit dhe gjeografit romak t shek. I, Mels « ilirt e mirfillt » dhe do t zhvillohet m tej n kuadrin e po ktij territori.
3. MBRETËRIA E DYTË ILIRE. DINASTIA E GLAUKISË (335-231 P.E. SONË)



Rimkmbja e shtetit ilir

Shum shpejt pasi pajtoi fqinjt verior dhe Greqin, Maqedonia u drejtua nga lindja duke e ln t qet shtetin ilir. Fqinjsia me Maqedonin nuk prbnte m at rrezik serioz dhe ilirt u munduan ta shfrytzonin gjendjen e krijuar pr rimkmbjen e shtetit t tyre. Rufi njofton pr trazira t reja n Iliri, por duket se ato nuk patn sukses, sepse n vitin 323 p.e. son, kur u b ndarja e perandoris s Aleksandrit, nj pjes e ilirve ishte ende nn sundimin e Antipatrit, q u b mbret i Maqedonis, i Greqis, i Iliris, i Epirit dhe i popullsive t tjera t pushtuara n Ballkan.

Gjendja e turbullt q u krijua n perandori pas vdekjes s Aleksandrit dhe shthurjes s perandoris s tij krijoi kushte m t prshtatshme pr çlirimin e tokave lindore ilire. Duke u lidhur me armiqt e Maqedonis, Glaukia, mbret i taulantve, arriti t’i çliroj kto toka dhe t’i bashkoj me mbretrin e tij. Duket se pas ksaj ai mori edhe titullin « mbret i ilirve » n vend t titullit t mparshm « mbret i taulantve ».

Pasi realizoi bashkimin e tokave ilire dhe rimkmbi shtetin ilir, Glaukia u prpoq t dobsonte ndikimin maqedon n Epir. Pr kt qllim ai u afrua me mbretin e molosve, Ajakidin dhe u martua me Berojn, nj bij nga dera mbretrore molose. N kt politik ai u ndesh me t birin e Antipatrit, Kasandrin, q pas shum prpjekjesh ishte vendosur n krye t Maqedonis. N vitin 317 p.e. son, Kasandri rrzoi nga froni molos aleatin e Glaukis, Ajakidin, i cili kishte ndrhyr n grindjet e brendshme pr fronin maqedon, duke marr ann e Olimbis, nns s Aleksandrit. N kt koh Glaukia mori nn mbrojtje dhe mbajti n pallatin e tij birin e mbretit t rrzuar, Pirron dyvjeçar. Me gjith krkesat kmbngulse t Kasandrit, Glaukia nuk e dorzoi Pirron; ai nuk e bri kt as kur mbreti maqedon i premtoi si shprblim shumn e madhe prej 200 talentesh, as kur ky e krcnoi me luft.

Shtrirja e sovranitetit mbi Dyrrahun e Apolonin

Tre vjet mbas ksaj ngjarjeje, n vitin 314, Kasandri, duke u nisur nga Epiri, sulmoi nga deti Apolonin, pastaj Dyrrahun dhe u fut n Iliri. N kt luft Glaukia u mund dhe Kasandri u b zot i dy qyteteve t mdha t Adriatikut. Trazirat politike e detyruan t kthehej n Greqi pasi la ktu garnizone t fuqishme. Nj vit m von, m 313 p.e. son, Glaukia rrethoi Apolonin, por pa sukses. Sipas Diodorit, me ndrmjetsin e spartanve ai pranoi t heq rrethimin dhe t prfundoj nj traktat paqeje me apoloniatt. Kushtet e paqes nuk dihen dhe as q bhej fjal pr vendosjen e ndonj forc maqedone n qytet; por ngjarjet e mpastajme, t vitit 312 p.e. son, tregojn se t dy qytetet mbroheshin nga garnizonet maqedone.N kt vit apoloniatt dhe dyrrahasit ngritn krye dhe i dbuan forcat e Kasandrit nga qytetet e tyre.Nj rol t veçant u atribuon Diodori n kt ngjarje korkyrasve, t cilt kishin ardhur pr ndihm. Sipas tij ata « çliruan Apolonin dhe Dyrrahun ia dorzuan Glaukis, mbretit t ilirve ». Burimet nuk japin nj prgjigje t drejtprdrejt pr çshtjet se prse korkyrasit ua dorzuan Dyrrahun ilirve, cili ishte roli i ilirve n kt ngjarje, cilat kishin qen raportet e tyre me Dyrrahun dhe ç’raporte u vendosn me Apolonin. Megjithat nuk sht vshtir t kuptohet se korkyrasit n kt rast vepruan si aleat jo vetm t apoloniatve dhe t dyrrahasve, por edhe t ilirve. Dalja e Maqedonis n brigjet e Adriatikut cenonte interesat ekonomik e politik si t shtetit ilir, ashtu edhe t Dyrrahut, Apolonis e t Korkyrs, prandaj ato u bashkuan kundr rrezikut maqedon. Dy qytetet e mdha ishin, siç duket, pr ruajtjen e marrdhnieve t vjetra me shtetin ilir dhe nuk dshironin t’i nnshtroheshin me dhun mbretit t Maqedonis. Dyrrahu duket se kishte qen para ksaj n duart e ilirve ose kishte njohur sovranitetin e mbretit ilir. Kundrshtimi q i bn apoloniatt Glaukis m 313 p.e. son tregon pr nj mbizotrim t prkohshm n kt qytet t nj grupi promaqedon, i cili m von u prmbys nga kryengritja e qytetarve q dbuan forcat e Kasandrit.

Mbreti maqedon u shpejtua t vij me forcat e tij prsri para mureve t Apolonis pr t rivendosur gjendjen e mparshme. Diodori pohon se « apoloniatt ishin lidhur me ilirt ». Megjithat, nuk dihet nse ishte kjo nj aleanc e thjesht ushtarake apo diçka m tepr, por duhet nnkuptuar se ilirve u ishte caktuar nj rol i dors s par qkurse forcat q mbronin qytetin « ishin m t mdha » se ato maqedone. Kasandri u thye keqas dhe u detyrua t largohej, pasi kishte humbur nj pjes t mir t ushtris. Prpjekjet e tij pr t’u ngulur n Ilirin bregdetare dshtuan dhe pas ksaj ai nuk provoi m t kthehej n kto an.

Luftrat me Kasandrin tregojn se fuqia e shtetit ilir ishte rritur aq shum saq ai mundi t matej me sukses me Maqedonin pr zotrimin e bregdetit Adriatik. Qytetet e mdha t ktij bregdeti prej kohsh kishin njohur sovranitetin e mbretit ilir; t paktn mbi Dyrrahun ishte vendosur ky sovranitet, por q nga viti 312 p.e. son edhe ndikimi mbi Apolonin nuk duhet
t ket qen m i vogl, megjithse pozita juridike e ktij qyteti ndaj shtetit ilir formalisht mund t ket qen pak e ndryshme nga ajo e Dyrrahut.

Pas fitores mbi Kasandrin dhe forcimit t pozits s tij n Dyrrah e n Apoloni, Glaukia u mor me prgatitjen e ekspedits q do t vinte Pirron n fronin molos. Nuk ishte zemrgjersia ndaj tij, as lidhjet q kishte me t nprmjet s shoqes, Berojs, bij nga dera molose, ato q e shtyn Glaukin n kt ndrmarrje t guximshme. Epiri n kt koh ishte pika m nevralgjike e kontaktit dhe hallka m e rndsishme n kontradiktat iliro-maqedone. Glaukia duhej ta shkpuste kt vend nga ndikimi maqedon dhe t’i rikthente shtetit ilir aleatin e humbur. Pr kt qllim, n vitin 309 p.e. son, n krye t nj ushtrie t madhe, ai hyri n Epir dhe pasi mposhti kundrshtimin e grupit promaqedon q prfaqsohej nga mbreti Alketa (ungji i Pirros), vuri n krye t shtetit molos 12-vjeçarin Pirro. Me kt akt konflikti me Maqedonin u zgjidh n favor t ilirve. Veprimtaria politike dhe ushtarake e Glaukis pr rimkmbjen e forcimin e pozitave t shtetit ilir u kurorzua me sukses.


Gjat sundimit t Glaukis, shteti ilir jetoi dit lavdie; ai u b nj shtet i fuqishm, duke prfshir n gjirin e tij edhe qytetet Dyrrah e Apoloni. Ai ishte e vetmja forc serioze q iu kundrvu Maqedonis n kt pjes t Ballkanit, dhe u b nj faktor i rndsishm q ushtroi nj ndikim t fuqishm n ngjarjet politike t kohs.

Forcimi i pushtetit mbretror

N vitin 302 p.e. son Glaukia ishte ende n krye t shtetit ilir.Pas ksaj date ai nuk prmendet m. Periudha q pason sht mjaft e errt dhe njihet vetm nprmjet burimeve t fragmentuara, por ndonjher tepr t rndsishme.

Rreth vitit 295 p.e. son si mbret i ilirve prmendet Bardhyli i ri. Rrethanat n t cilat ai u gjend n krye t shtetit ilir dhe marrdhniet e tij me Glaukin, t cilin e zvendsoi, jan t paqarta. Nj lidhje martesore e paraqet Bardhylin si aleat t Pirros. Plutarku thot se pas vdekjes s gruas s par, Antigons, Pirroja « u martua me shum gra, pr arsye politike dhe pr t rritur fuqin e tij ». Nj ndr to ishte edhe Brikena, bija e Bardhylit, mbretit t ilirve. Historiani romak Justini dhe shkrimtari romak i shek. I Frontini njoftojn nga ana e tyre pr nj fushat t Pirros kundr ilirve, n t ciln ai kishte dal fitimtar dhe kishte pushtuar edhe qytetin q ishte kryeqendra e tyre, pa na thn emrin e tij. Edhe historiani grek i shek. II Apiani, gjithashtu, i bn jehon ksaj ngjarjeje, duke thn se Pirroja zotronte nj pjes t Iliris gjat bregdetit Jon. T gjitha kto burime nuk e prcaktojn, megjithat, se deri ku u shtri sundimi i mbretit molos mbi tokat ilire dhe si ndodhi q ai i rritur n oborrin e Glaukis ndrhyri me forc n shtetin e tij. Pas gjith ktyre ngjarjeve fshihet nj grindje e brendshme midis trashgimtarve apo pretendentve pr fronin e Glaukis, e cila u shfrytzua nga Pirroja. Por nuk sht pr t’u prjashtuar edhe pikpamja sipas s cils Bardhyli i ri t ket qen nj pinjoll i Bardhylit I, q vjen n fuqi me ndihmn e Pirros, duke i lshuar ktij t fundit nj pjes t Mbretris Ilire. Vetm kshtu mund t shpjegohet se si Pirroja u b zot i krahinave perndimore t Mbretris Ilire, ndofta edhe i Apolonis, kurse Bardhylit i la krahinat lindore rreth liqenit Lyhnid, ose n perndim t tij.

Por pushtimi i tokave ilire prej Pirros dhe sundimi i Bardhylit t ri si « mbret i lirve » mbi nj pjes t shtetit ilir nuk duhet t ken zgjatur shum. Pasazhi i Apianit q thot se kto toka i trashguan dhe pasardhsit e Pirros bie n kundrshtim me zhvillimin e ngjarjeve t mpastajme. Grindjet e brendshme pr trashgimin e fronit t Glaukis duket se u kaprcyen shpejt. N prologun e librit XXIV t historianit latin Trogut bhet fjal pr « luftn q Ptolemeu e Kerouni (mbret i Maqedonis) bn me Monunin ilir dhe Ptolemeun, t birin e Lysimahut ». Ky lajm q i takon nj ngjarjeje t vitit 280 p.e. son flet pr nj sundimtar ilir q ndrhyn n grindjet pr fronin maqedon si aleat i pretendentit tjetr, birit t Lysimahut. Sipas renditjes s Trogut, Monuni sht kundrshtar i par i Keraunit dhe mund t supozohet edhe iniciator i ksaj lufte. Sidoqoft ky Monun duhet t ishte sundimtar i nj vendi, kufijt e t cilit takonin me Maqedonin.

Supozimi se ai ishte nj mbret dardan, sot sht zhvleftsuar duke i ln vend mendimit se n rastin konkret kemi t bjm me nj sundimtar t shtetit ilir. Figura dhe veprimtaria e tij bhet m e qart nprmjet nj monedhe t Dyrrahut. Kjo sht nj tridrahme, e cila mban simbolet e njohura t tridrahmes s mparshme autonome t Dyrrahut; n faqe ka nj lop duke e pir viçi, n shpin nj katror t mbushur me zbukurime lineare; ndryshe prej s pars monedha e re ka nj pesh m t vogl (10,3-10,5 gr. n vend t 10,4-11,5 gr.) dhe krahas legjends ????? apo ??? ka edhe emrin e mbretit (??S???OS ?????????) dhe nj nofull derri mbi lopn, q mungojn n tridrahmat e vjetra. N nj variant tjetr monedhave t Monunit u sht hequr legjenda e shkurtuar e qytetit dhe sht zvendsuar me nj hesht.Kto tridrahme jan datuar me t drejt pas vitit 300 p.e. son dhe prputhen si koh me Monunin e prmendur prej Trogut.

Njoftimi i Trogut dhe prerja e ksaj monedhe dshmojn se me gjith tronditjen q kishte psuar shteti ilir mbas vdekjes s Glaukis nga ndrhyrja e Pirros, Monuni kishte mundur t rimkmbte shtetin e tij n t gjith territorin e dikurshm, prej brigjeve t Adriatikut deri n kufi t Maqedonis. Si duket, ai prfitoi nga largimi i Pirros pr n Itali pr t’i rikthyer shtetit
t vet tokat e pushtuara. Pushteti i tij mbi Dyrrahun ishte rritur.Duke vn dor mbi punishten e monedhave, ai i thelloi m shum se paraardhsi i tij marrdhniet me kt qytet. Varianti i fundit i prerjeve t Monunit tregon se mbreti ilir duhet ta ket ndjer veten mjaft t fort qysh se hoqi prej ksaj monedhe emrin e shkurtuar t Dyrrahut. Nuk dihet se si kan qen marrdhniet e tij me Apolonin, por s’ka ndonj arsye pr t’i konsideruar t ndryshme. Edhe ky qytet duhet t ket njohur sovranitetin e plot t mbretit ilir, duke iu nnshtruar atij si Dyrrahu politikisht dhe ekonomikisht.

Pasardhs i Monunit dhe i fundit prej dinastis s Glaukis ka qen Mytili. Edhe pr t si tradit letrare kemi vetm nj njoftim t shkurtr n prologun e librit XXV t Trogut ku thuhet se « ...i biri i tij [Pirros], Aleksandri bri me Mytilin luftn ilire ». Nj monedh bronzi e prer edhe kjo n punishten e Dyrrahut vrteton plotsisht natyrn historike t personit t
Mytilit. Kjo monedh, e cila ka si simbole kryet e Herakliut n faqe dhe armt karakteristike t ktij heroi (harkun, mzdragun dhe millin) n shpin, ndryshon prej prototipit t vet, sepse n vend t npunsit monetar t Dyrrahut at e siglon kt radh mbreti Mytil (??S???OS ???????), i cili ka hequr prveç ksaj nga monedha edhe legjendn e qytetit. Vet kto t dhna t monedhs tregojn se Mytili ishte zoti i Dyrrahut dhe ushtronte mbi kt qytet po at pushtet q kishte edhe paraardhsi i tij Monuni. Monedha sht tepr e rrall, gj q tregon se sundimi i tij ka qen i shkurtr.

Lufta midis Mytilit dhe Aleksandrit, pr t ciln bnte fjal Trogu, i takon vitit 270 p.e. son. Pr fat t keq nuk sht ruajtur ndonj njoftim i sakt mbi shkaqet dhe prfundimet e ksaj lufte, gj q ka dhn shkas edhe pr supozime t ndryshme. Mendimi se ajo prfundoi n favor t Aleksandrit dhe se ky u b prsri zot i krahinave jugore t shtetit ilir, madje edhe i Apolonis, u referohet Frontinit dhe Apianit. Nj shqyrtim m i kujdesshm i njoftimeve t tyre tregon se kto prfundime nuk jan plotsisht t drejta. Ësht e vrtet se Frontini, q plotson Trogun, bn fjal pr nj ndeshje n t ciln Aleksandri mundi ilirt, por prleshja zhvillohet n tokn epirote dhe nga ky lajm nuk del se ai pushtoi qoft edhe ndonj pjes nga tokat e shtetit ilir. Sa pr njoftimin e Apianit, ai ka karakter tepr t prgjithshm dhe as ky dhe as ndonj autor tjetr nuk paraqesin prova se Apolonia ka qen nn sundimin e ndonj mbreti epirot
4. FUQIZIMI I SKLLAVOPRONARISË



Lulzimi i qyteteve. Pamja e tyre

Periudha midis viteve 335-230 p.e. son sht koha e shtrirjes s mtejshme t jets qytetare n Iliri, e zhvillimit t vrullshm dhe e lulzimit t qytetit ilir. Ajo prputhet me fuqizimin m t madh t shtetit ilir. Jeta qytetare u zhvillua veçanrisht n krahinat e ultsirs bregdetare, n shpin t Dyrrahut e Apolonis, zon q prbnte tani qendrn e shtetit ilir. Pr Damastionin dhe qytetet e tjera t brendshme n burimet nuk bhet m fjal. Duket se pas hyrjes s disa krahinave lindore n prbrjen e shtetit maqedon, kto qytete e humbn rndsin q kishin n kuadrin e shtetit ilir. Qytete t tjera, si Bylisi, Amantia, Kanina (Thronioni ?) jan ndr ato qytete t vjetra, q u rritn e u zhvilluan dhe luajtn n kt koh nj rol t dors s par. Krahas tyre lindn n kt zon edhe nj varg qytetesh t reja, si Dimli, Olympe (Mavrov-Vlor), Gurzeza (Cakran), Antipatrea, qytetet n Zgrdhesh (Albanopoli ?), n Gradishtn e Belshit, n Selcn e Poshtme, n Irmaj etj., t panjohura m par. Q nga kjo koh jeta qytetare shtrihet edhe n krahinat bregdetare n veri t lumit Mat. Qendrat e para urbane n kto an, Lisi, Skodra, Meteoni, Ulqini, Rizoni etj., lindn vetm
n fundin e shek. IV - fillimin e shek. III p.e. son. Por n krahinat e brendshme t lugins s Matit e t Drinit t mesm nuk ka ende dshmi t qendrave urbane dhe duket se jeta qytetare ktu nuk u zhvillua.

Qytetet e reja si edhe m par, zn nj vend qendror midis nj krahine t pasur nga pikpamja ekonomike dhe lidhen me rrugt m t rndsishme t komunikacionit toksor e detar. Procesi i lindjes s tyre ndjek n prgjithsi rrugn e njohur t zhvillimit t mtejshm t vendbanimeve t fortifikuara t epoks s hekurit, por n disa raste si n Dimale, Olympe,
Selc e Poshtme etj., qyteti lind mbi nj truall t ri. Karakteristik e veçant e qyteteve n veri t lumit Mat sht se ato jan t kthyera me fytyr nga deti. Pr ndrtimin e tyre jan zgjedhur gjiret e futura apo grykat e lumenjve, vende t lidhura me detin, por edhe t mbrojtura nga rreziqet dhe t papriturat e tij.

Pamja e prgjithshme urbanistike nuk sht e njjt pr t gjitha qytetet ilire t ksaj kohe. Ato dallohen sipas madhsis dhe rolit ekonomik e politik t tyre: ka qendra t mdha qytetare, si Bylisi, Dimale, Nikaja, Amantia, Antigona, Skodra, Lisi etj., ka edhe qendra m t vogla prodhimi, si Albanopoli, Belshi, Irmaj, Symiza, Gurzeza, Kanina, Treporti, Çuka e Ajtojt etj. Nj kategori tjetr formojn qendrat me fizionomi qytetare, por me funksione ushtarake dhe administrative, si Beltoja, Xibri, Dorezi, Peshtani, Rabija, Cerja, Lekli, Selo, Ripsi etj..

Duke u mbshtetur n kushtet e terrenit dhe t rrethanave n t cilat lindi dhe u zhvillua qyteti ilir mund t veçohen tre tipa qytetesh.

Tipin e par e prbjn ato qytete, t cilat kan nj akropol n maj dhe qytetin posht tij. T tilla jan Lisi, Zgrdheshi dhe ndonj qendr tjetr q u ndrtuan n faqe kodrash. Qendrat e vjetra q u dhan jet ktyre qyteteve zinin m par majat e kodrave. Me kalimin
e kohs kufijt e ngusht t ktyre qendrave u kaprcyen dhe qyteti u shtri npr faqet e kodrave. Kur u forcuan ekonomikisht qytetet rrethuan siprfaqen e re me mure mbrojtse, duke i zgjatur ato n vijim t mureve ekzistuese t vendbanimit t mparshm; muri i poshtm i qendrs s vjetr u kthye n kt rast n nj mur t brendshm t trthort, q ndante qytetin n dy pjes: n at t siprm - akropolin, dhe n at prfund tij - qytetin e poshtm. N Lis, ky tip qyteti pati nj zhvillim t mtejshm, duke krijuar nj ndarje t tret, qytetin e mesm, q veçohej prej pjesve t tjera t qytetit me nj mur t dyt t brendshm.

Qendra e vjetr e tyre ishte ndrtuar mbi pllajn e vogl t nj kodre t veçuar me faqe t thepisura, prandaj qyteti u zhvillua ktu rreth e qark qendrs s vjetr. U krijua kshtu nj tip qyteti me akropolin n mes dhe qytetin rreth tij. Qytetet e ktij tipi duket se nuk kishin nj mur t jashtm rrethues pr lagjet e jashtme dhe mjaftoheshin vetm me fortifikimin e akropolit.

Ndryshe prej ktyre qyteteve, Antipatrea, Dimale, Marglliçi, Irmaj etj., u ngritn mbi kodra q kishin nj syprin kryesisht t rrafsht me kurrize e thyerje t buta. Kto qytete q lindn mbi nj truall t ri duket se nuk kan pasur akropol dhe territoret e tyre rrethoheshin me nj mur t vetm. Ato prbjn tipin e tret t qyteteve ilire.

Prej qyteteve t vjetra Bylisi ndoqi nj rrug t veçant n zhvillimin e tij. Kodra e Klosit, mbi t ciln ishte ngritur qyteti i vjetr, n fund t shek. IV nuk i plotsonte m nevojat e zgjerimit t ksaj qendre.I vetmi vend q paraqiste kushte m t prshtatshme pr kt qllim ishte kodra e Hekalit, 1 500 m prej Klosit, ku filluan t vendosen qytetart, duke i dhn jet nj vendbanimi t ri. Q nga kjo koh t dyja qendrat u zhvilluan paralelisht si dy pjes t veçanta, por t ndrlidhura, t nj dyqytetshi, ku i riu fitoi eprsin dhe u b m prfaqsuesi. I par m vete Bylisi ka t gjitha tiparet e qyteteve t tipit t tret, pa akropol. por s bashku me Klosin ai prbn nj kategori t veçant qyteti.

Pavarsisht nga klasifikimet e ndryshme q mund t’u bhen qyteteve ilire, trajtimi i tyre urbanistik u prgjigjej disa krkesave themelore, siç ishin vendosja e qendrs s banuar n nj terren jo t shesht, rrethimi i saj me mure, ndarja e territorit brenda mureve n tri pjes kryesore, pr banim, pr veprimtari shoqrore e mbrojtje dhe krijimi sipas kushteve t terrenit, i unitetit midis agoras dhe komplekseve t banimit.

Nj nga kriteret baz t qytetit ilir t asaj kohe ishte modelimi sipas vijs s jashtme i mureve rrethuese, traseja e t cilve shfrytzon sa m mir mundsit mbrojtse t terrenit. N kt sistem fortifikimi muret e qendrave t vjetra t epoks s hekurit shfrytzoheshin vetm pjesrisht. Qytetet e ngritn mbrojtjen e tyre mbi nj baz krejt t re q u prgjigjej nivelit dhe krkesave t kohs. Muret rrethuese t Lisit dhe t Shkodrs u ndrtuan n stilin e njohur trapezoidal-poligonal, kurse ato t Bylisit, Dimales, Marglliçit, Irmajt e t Zgrdheshit, ndiqnin stilin kuadratik. Kto ishin mure t fuqishme t ndrtuara me blloqe t mdha e t skalitura me nj trashsi prej 2,70-3,50 m dhe q n kohn e vet arrinin nj lartsi prej 10-12 m. Ato prforcohen tani me kulla t shumta.

N qoft se vendbanimet e para kishin nj ose dy porta, qytetet q kan tani nj jet m t dendur dhe lvizje t madhe kan porta t shumta, t mdha e t vogla, pr t lehtsuar hyrjen e daljen e qytetarve. Meqense portat prbnin pikat m t prekshme, mbrojtjes s tyre i kushtohej nj kujdes i veçant. Ato zakonisht vendoseshin midis dy kullave dhe n rastin kur mbroheshin nga nj e till e vetme, ather kulla ngrihej n ann e djatht t hyrjes, me qllim q t shfrytzohej krahu i zbuluar i armikut.

Nuk njihet ende n masn e duhur ndrtimi i brendshm i ktyre qyteteve, por edhe ato t dhna t pakta q kemi dshmojn se ato jan ndrtuar sipas shembullit t qyteteve bashkkohse n Greqi, Maqedoni dhe n Epir, n baz t parimeve urbanistike t njohura t kohs helenistike. Prveç ndarjeve t mdha, akropolit dhe qytetit t mesm e t poshtm,
n kto qytete dallohet edhe pjesa ku ndodheshin sheshi publik dhe tregu i qytetit. Skodra e Lisi dhe qytete t tjera t ngritura buz detit apo lumenjve, kishin edhe skelat e tyre.

Rrugt ishin nj element themelor urbanistik q e ndanin qytetin n insola, q niseshin nga hyrjet kryesore apo t dyta, prshkonin qytetin n drejtime t ndryshme dhe lidhnin n mnyr organike pjest prbrse t tij.

Vendet m n dukshme jan prdorur n qytetet ilire pr ndrtimin e godinave t rndsishme shoqrore. Vende t tilla zinin tempujt, teatrot, portikt, stadiumi n Bylis, Amantie, Dimale etj., varret monumentale n Selc t Poshtme etj.. Kur terreni ishte i pjerrt, ai sistemohej pr nevoja t ndrtimeve qytetare me an tarracash.

Nj kujdes i veçant i kushtohej pajisjes s qytetit me kanale kulluese, t cilat shkarkonin ujrat jasht mureve rrethuese. Furnizimi me uj t pijshm mbshtetej kryesisht n sterat dhe rezervuaret q drtoheshin brenda qytetit ose n trashsin e mureve rrethuese.

Nj ide mbi madhsin e qyteteve ilire e japin hapsira q ato zinin dhe perimetri i mureve t tyre rrethuese. Kshtu, Lisi zinte nj siprfaqe prej rreth 20 ha dhe muret e tij kishin nj gjatsi prej 2 200 m; Bylisi shtrihej mbi nj siprfaqe prej 28 ha, ndrsa muret ishin 25 550 m t gjat, kurse Klosi kishte pushtuar n kodrn e vet 18 ha tok, q rrethoheshin prej muresh
me nj gjatsi prej 1 850 m. Nuk dim shtrirjen e sakt t Skodrs, por duket se ka qen pak m e madhe se ajo e Lisit. Qytetet e tjera, si Antipatrea, Dimale, Zgrdheshi kishin nj madhsi mesatare: siprfaqja e shtrirjes s tyre arrinte deri n 10-15 ha, kurse muret perimetrale nuk i kalonin t 1 400 m. Nj grup i tret qytetesh, si Irmaj, Marglliçi etj., ishin m t vegjl; muret e tyre ishin nn 1 400 m t gjat dhe rrethonin siprfaqe t vogla prej 5-7 ha. Megjithse qytetet e ksaj kohe shtriheshin edhe tej mureve rrethuese (jasht tyre gjejm dendur gjurm banesash, tempuj e ndrtime t tjera), prapseprap truallin kryesor t qytetit
e prbnte territori brenda mureve rrethuese.


Muret rrethuese dhe godinat shoqrore q jan ruajtur dshmojn se ndrtimet e tyre u nnshtroheshin parimeve t njohura t urbanistiks antike. Vetm ndrtues t aft dhe me njohuri t thella teknike mund t zgjidhnin detyrat e ndrlikuara q paraqisnin ndrtimet mbrojtse dhe ato me karakter publik e privat, n at shkall t gjer dhe n at nivel t lart
q njohin qytetet ilire q nga fundi i shek. IV deri n mesin e shek. III. Jeta dhe krkesat e kohs i prgatitn kta ndrtues midis vet popullsis ilire. Realizimi i ktyre ndrtimeve ishte vepr e nj shoqrie skllavopronare q kishte mundsit e organizimit dhe t sigurimit t materialeve pr nj veprimtari kaq t gjer ndrtuese.

Procesi i shndrrimit t disa qendrave t fortifikuara t epoks s hekurit n qytete nuk prfshin dhe as q mund t prfshinte t gjitha kto qendra. Midis tyre u veçuan dhe u kthyen n qytete vetm ato q kishin nj pozit gjeografike t prshtatshme pr nj zhvillim
m t lart. Pjesa tjetr, m e madhja e tyre, ruajti pamjen e dikurshme me nj jet ekonomike t kufizuar. Nevojat e mbrojtjes dhe t tregtis bn, nga ana tjetr, q krahas ktyre qendrave t lindin n rrugt e komunikacionit ose rreth qyteteve edhe nj varg vendbanimesh t vogla, t fortifikuara, me funksione ushtarake e administrative.T tilla mund t konsiderohen kalaja e Xibrit n Mat, e cila zinte nj pik kyçe n rrugn q t çonte prej Dyrrahut n krahinat e brendshme lindore npr Shkalln e Tujanit - Qaf Murriz - Dibr - Maqedoni; qyteza e Shkamit n rrugn e Krrabs, kulla e Kamunaut n Sulov, n rrugn q lidhte ultsirn bregdetare pas Apolonis me luginn e Devollit; pikvrojtimi i Rabies n Mallakastr, n rrugn q ndjek krahun e djatht t Vjoss e t tjera si kto, t cilat gjenden pa prjashtim n t gjitha rrugt e dors s dyt q prshkonin truallin e vendit ton. Tek autort antik dhe n burimet epigrafike kto qendra prmenden si kshtjella apo fortesa rreth qyteteve me termat castellum apo peripolia. Ato jan n funksion t qyteteve qoft nga pikpamja strategjike dhe administrative, qoft nga ajo ekonomike. E para duket n vendosjen e tyre pran qafave ose rrugve q t çojn drejt qytetit, duke krijuar nj kuror fortifikimesh n zonn gjeografike ku qyteti mbizotron me ekonomin e vet.E dyta shprehet n faktin se ato m tepr konsumojn prodhimet e qytetit sesa prodhojn vet.

Rritja e prodhimit zejtar dhe e tregut

N fushn e prodhimit kjo periudh shnon prparime t dikshme.Punishte t shumta metalesh funksiononin n çdo qytet. Mbeturinat e farkave, zgjyrat, t cilat jan ndr gjetjet e zakonshme n trojet e ktyre qyteteve, dshmojn qart pr kt. Pasurit minerale t Iliris s Jugut, veçanrisht ato t bakrit dhe t hekurit u siguronin atyre lnd t par t bollshme. N kto punishte farktoheshin veglat e puns, armt dhe punoheshin stolit e ent metalike q u nevojiteshin qytetarve dhe banorve t rretheve n jetn e tyre t prditshme. Gjetja me shumic e ktyre sendeve n qytetet dhe n varrezat e ksaj kohe dshmon pr karakterin intensiv t prodhimit zejtar dhe pr konsumin e gjer t ktyre mallrave.

N qytete kishte edhe punishte zejesh t tjera si ato pr regjjen e lkurave, punimin e veshmbathjes, endjen dhe thurjen e rrobave etj.. Nj nga zejet m t rndsishme ishte ajo e gurgdhendsve, t cilt angazhoheshin n ndrtimet monumentale t qytetit, si n ndrtimin e mureve rrethuese t qytetit, n godinat shoqrore, n ngritjen e varreve monumentale etj.. Veprimtaria e grupeve t specializuara t gurgdhendsve provohet nga guroret e zbuluara n Selc t Poshtme, Bylis, Amantia, n shkallt e Konispolit etj..

Zhvillim t dukshm mori edhe zejtaria e prodhimeve qeramike. Ent prej balte q dilnin tani nga punishtet e qyteteve ishin t punuara kryesisht me çarkun e poçarit, kurse sasia e atyre t punuara me dor sht tepr e kufizuar. Kalimi n teknikn e re t prodhimit t enve u shoqrua me largimin nga format tradicionale dhe me prshtatjen n shkall t gjer t formave greke.Nuk mungojn edhe prpjekjet pr t zhvilluar format e vjetra, por zakonisht ato çojn n ndrthurje eklektike q nuk gjejn prhapje t gjer, me sa duket pr shkak se nuk u prgjigjeshin krkesave t tregut dhe shijeve t kohs. Prodhimi i enve me forma greke merr prhapje t gjer. Kshtu nga furrat e punishteve qeramike t qyteteve ilire dalin tani en t llojeve t ndryshme, duke filluar prej atyre t mdha, si pitosa e amfora e deri tek ent e prdorimit t gjer apo t luksit t lyera me vernik t zi apo t pikturuara. Nj vend me rndsi n kt koh z edhe prodhimi i tullave e sidomos i tjegullave, q prdoreshin n ndrtimin e banesave dhe t godinave shoqrore. Sot njihen pothuajse pr çdo qytet punishte qeramike t tilla q ishin pron private e qytetarve ilir. Sipas vulave q kan ent apo tjegullat del se nj punishte n Lis ishte pron e nj far Ortai; n Irmaj pronart e punishteve quheshin Trito, Pato, Bato dhe Pito; nj vul me emrin e Kleitit, nga rrethi i Gramshit i takon nj punishteje n Irmaj.Nj Plator vulos buzn e nj pitosi t gjetur n Tren t Korçs, kurse nj Epikad te nj en tjetr e ktij lloji nga rrethi i Pogradecit. Pronari i nj punishteje qeramike n Selc t Poshtme (Polion) quhej Gent , n Bylis (Klos) nj punishte e till i takonte Balaneut , kurse n Dimal kemi pronart Epikad dhe Olnio. N qytete t tjera, si n Zgrdhesh e Marglliç vulat e pronarve jan t shnuara me monograme apo shenja simbolike. Krahas ktyre, npr kto qendra ka edhe vula q mbajn emra grek e maqedon. Prania e ktyre emrave n vulat e punishteve qeramike t qyteteve ilire nuk sht domosdo e lidhur me qytetar t origjins greke apo maqedone n kto qendra. N periudha t caktuara dhe aty ku pati vend nj pushtim i qndrueshm maqedon,
kjo gj padyshim edhe mund t ket ndodhur. Por kjo dukuri lidhet kryesisht me ndikime t karakterit kulturor, si pasoj e t cilave kta emra u prhapn dhe u adaptuan nga popullsia ilire. Dshmi t gjalla t ksaj dukurie vihen re n mbishkrimet varrimore t Apolonis e t Dyrrahut ku emri i par sht grek, kurse i dyti, ai i atit, sht ilir ose anasjelltas. N Apoloni kemi emra t till, si Nikanori i Gentit (???a???a Ge?????), ose n Dyrrah Anaia e Glaukis
(?????a G?a???a), Epiktesi i Tritos (?p??t???? ???t??), Teutaia e Aristionit (?e?t??a ??e?????), Euklidi i Tritos (?p??t?a?? ???t??), Teutaia e Aleksenit (?e?t??a ??e??????), Brygu i Afrodisit (?????? ?f??d?s?) etj..

Rritja e prodhimit zejtar i dha hov qarkullimit m t dendur t mallrave dhe zgjerimit t tregtis. Prodhimet e zejtaris s qyteteve ilire mbulojn tani rrethin e tyre t ngusht dhe lvizin n drejtimet m t ndryshme pr t ushqyer reciprokisht tregjet e njri-tjetrit; jo rrall
ato shtrihen n krahina t brendshme. N qoft se deri n fund t shek. IV popullsia e ktyre krahinave t largta knaqej me prodhimet e qeramiks lokale t punuar me dor ndrsa prodhimet e importit ishin sende luksi tepr t rralla, m von prodhimet e qeramiks qytetare ilire deprtojn gjersisht n kto an dhe hyjn n konsumin e prditshm t popullsis.Zonat e thella t dasaretve dhe t fiseve t tjera m t vogla q banonin n krahinat malore t rrjedhjeve t siprme t Shkumbinit, t Devollit dhe t Osumit furnizonin
me prodhimet e tyre qytetet e jugut, t cilat ishin m t dendura dhe m t zhvilluara. Marrdhniet e bots ilire me Dyrrahun e Apolonin bhen m intensive. Megjithse kto nuk jan m qendrat e vetme q furnizojn tregun ilir, prapseprap vazhdojn t luajn nj rol t rndsishm. Midis tyre duket se ka nj ndarje t qart t zonave t tregtimit: ndrsa Dyrrahu shtrin veprimtarin e vet kryesisht mbi krahinat n veri t Shkumbinit, n orbitn e Apolonis hyjn ato n jug t ktij lumi. Prmes ktyre dy qendrave prhapen gjersisht n Iliri edhe prodhimet e qyteteve t Apulis. Mallrat e qendrave greke q gjenden krahas tyre jan prkundrazi m t rralla, kurse ato maqedone dhe t Epirit ndeshen kryesisht n zonat kufitare.

Rrugt kryesore npr t cilat lviznin mallrat dhe zhvillohej tregtia me botn ilire ishin luginat e lumenjve; ndr to ajo e Drinit, e Shkumbinit, e Devollit, e Osumit dhe e Vjoss formonin arteriet m t rndsishme. Rrug t tjera t shumta, t dors s dyt, prshkonin grykat e ngushta dhe qafat e maleve pr t lidhur njrn krahin me tjetrn. Sado t vshtira
q ishin kto rrug, asnj krahin e Iliris Jugore nuk mbeti n kt koh e izoluar dhe jasht ndikimit t marrdhnieve tregtare me qytetet.M e rndsishmja sht se n tregun e brendshm mbizotronin prodhimet lokale, t cilat konkurronin si me prodhimet q vinin nga Dyrrahu e Apolonia, ashtu edhe me ato t importit dhe q ishin kryesisht sende luksi.

Fuqizimi ekonomik dhe rritja e prodhimit zejtar u lejoi qyteteve Skodra, Bylis, Amantia e Olympe t presin gjat gjysms s par t shek. III monedhat e tyre prej bronzi n emr t bashksive qytetare prkatse.

Organizimi shoqror e politik

Burimet nuk hedhin drit plotsisht mbi strukturn shoqrore dhe organizimin politik t qytetit ilir. Megjithat nuk sht vshtir t kuptohet se nj baz ekonomike e till si ajo q u krijua n Iliri n kohn e lulzimit t jets qytetare i takonte nj shoqrie antike t zhvilluar
me t gjitha tiparet e saj.

Duke qen qendra ekonomike, nj vend me rndsi n popullsin e qyteteve zinte shtresa e prodhuesve zejtar dhe e mjeshtrve ndrtues, t cilt mund t ishin qytetar t lir ose dhe skllevr. Prania e ktyre t fundit dshmohet n qytetet ilire vetm prmes burimeve q lidhen me ngjarjet e mbarimit t shek. III dhe ato t fillimit t shek. II p.e. son, por nuk ka dyshim se n kt koh ato nuk jan nj dukuri e re, ashtu si nuk jan vet qytetet q prmendm. Shtresn tjetr t popullsis e prbnin pronart e punishteve zejtare, tregtart dhe n qytetet bregdetare, detart. Krahas tyre, n qytetet ilire jetonin, me sa duket, edhe prfaqsues t aristrokracis s vjetr fisnore q mbshteteshin n pronn e tokave dhe t blegtoris. Si e till popullsia e qyteteve paraqitej n kt etap e diferencuar shum qart n shtresa shoqrore me interesa t ndryshme.

Nga pikpamja e organizimit politik mbi bazn e federalizmit qyteti s bashku me rrethinat fshatare dhe kshtjellat q formonin sistemin e tij mbrojts dhe u shrbenin nevojave t tregtis, prbnin koinonin q mbante emrin e qytetit kryesor, i cili ishte qendra e ksaj njsie.Koinoni kishte organe q zgjidheshin çdo vit nga eklesia ose mbledhja e prgjithshme. Prej saj dilte kshilli legjislativ ose buleja, si dhe organi prfaqsues i njsive i prbr nga damiorgt. Zbatimi i vendimeve bhej nga nj kolegj npunsish, t quajtur prytan q zgjidheshin çdo vit, t shoqruar nga nj sekretar. N krye t koinonit qndronte strategu. N koinonin e bylinve strategu ishte nj npuns ushtarak q shoqrohej n kt funksion edhe nga hiparku, komandanti i kaloris. Pastaj vinin me radh npunsit e ngarkuar me edukimin e rinis (gymnasiarkt), me organizimin e festave dhe t garave sportive (epimelett), me drejtimin e rojeve (toksarkt, peripolarkt) etj..

Koinoni duke qen nj organizm autonom prbnte nj njsi administrative t shtetit ilir. Si rrjedhim, shteti prbhej nga disa koinone t organizuara mbi bazn e federatizmit.

Veprimtari e rndsishme e qyteteve ishte emetimi i monedhave. Skodra, Lisi, Bylisi, presin monedhat e tyre n emr t bashksive qytetare, gj q dshmon jo vetm pr fuqin ekonomike t ktyre qyteteve, por edhe pr nj autonomi politike q ato gzonin n kuadrin e shtetit ilir. Simbolet e monedhave t tyre hedhin drit, mbase edhe mbi karakterin e pushtetit politik n kto qytete. Pasqyrimi i anijes n monedhat e Skodrs ka mundsi t prfaqsoj nj shenj pr tregtin detare q zhvillonte qyteti dhe t jet, n kt mnyr, nj e dhn e trthort pr peshn sunduese t shtress tregtare n qytet. N Bylis, prkundrazi, prdoret si simbol fytyra e themeluesit legjendar t qytetit, duke theksuar me kt traditn, me t ciln lidhej kryesisht shtresa aristrokratike e qytetit.

Pak m i qart bhet ky problem n burimet e çerekut t fundit t shek. III. Ktu pr her t par bhet fjal se n krye t qyteteve qndronin polidinastet (sundimtar t qyteteve), t cilt i nnshtroheshin plotsisht pushtetit t mbretit.

Dyrrahu dhe Apolonia

Prfshirja e Dyrrahut dhe e Apolonis n gjirin e shtetit ilir pati pasoja t rndsishme si pr jetn e ktyre qyteteve, ashtu edhe pr vet shtetin ilir.

T dhnat arkeologjike tregojn se qysh nga çereku i fundit t shek. IV p.e. son, lidhjet e ktyre qyteteve me botn ilire bhen m t dendura dhe m t drejtprdrejta. Tregtis s Dyrrahut dhe t Apolonis iu hapn lirisht rrugt e gjera t tregut ilir. Q nga kjo koh n krahinat e brendshme ilire fillojn t deprtojn me lehtsi prodhimet e zejtaris s zhvilluar
t tyre. Nprmjet ktyre qyteteve, n Iliri hynin mallrat e importit, midis t cilave vendin m t rndsishm e zinin ato q vinin nga brigjet e prtejme t Adriatikut.

Dyrrahu dhe Apolonia fillojn t hedhin n treg monedha t reja argjendi, ndr t cilat prhapje t gjer merr drahma e argjendt e ktyre dy qyteteve. Ajo ishte destinuar kryesisht pr tregtin me botn ilire, prandaj edhe me t drejt sht pagzuar « drahma ilire ». Shfaqje
e re e ksaj kohe sht prerja nga kto qytete e monedhave t bronzit. Vnia n qarkullim dhe pranimi n mas, siç tregojn gjetjet, i ktyre monedhave me vleft shum her m t vogl se monedhat e argjendit, tregon se ekonomia monetare ishte zhvilluar n nj shkall t gjer n Iliri.

Gjat ksaj kohe Dyrrahu dhe Apolonia jetojn nj periudh t vrtet lulzimi. Ndrtimet m t rndsishme e m monumentale n kto qytete i prkasin periudhs pas mesit t shek. IV p.e. son. Forcimi ekonomik dhe pasurimi i tyre nga tregtia me botn ilire u lejuan t ndrtonin mure t fuqishme mbrojtse, q prfshinin n gjirin e tyre siprfaqe shum m t mdha nga ato q njihnin m par, t ngrinin tregje e sheshe publike, shtitore, tempuj, gjimnaze e godina t mdha administrative.

Nj dukuri e re filloi t prshkoj dhe t ndryshoj n nj drejtim t caktuar jetn shoqrore t ktyre qyteteve dhe prbrjen e mparshme etnike t tyre. Emrat ilir q jan gjetur vitet e fundit mbi gurt e varreve t zbuluara n nekropolin e Dyrrahut, prbjn mbi 1/3 e trsis s emrave t njohur n kt qytet nga monumentet epigrafike. Kto emra dshmojn pranin n mas t popullsis ilire n to. Emrat ilir t prytanve dhe t npunsve monetar q gjenden n t dyja faqet e monedhave prej argjendi dhe bronzi dhe emrat n vulat e tjegullave t Dyrrahut dhe t Apolonis, tregojn se popullsia ilire kishte nj pesh me rndsi n jetn ekonomike, dhe kishte siguruar t drejta qytetare t plota deri n znien e posteve m t larta n jetn administrative e politike t qytetit. Midis emrave t shumt ishin edhe kta: ??????, Ge?????, ?a????, ?aa???da?, ???ta???, ?????????, ???t??, pr Dyrrahun, ?at??, ?p??ad?? etj., pr Apolonin.

Kshtu qysh nga fundi i shek. IV p.e. son, Dyrrahu dhe Apolonia humbasin karakterin tipik t nj kolonie, mbasi popullsia e tyre prbhet n nj prqindje t madhe edhe nga ilirt. Procesi i ilirizimit t ktyre qyteteve, rezultat i shtrirjes s sovranitetit ilir mbi to, ushtroi nj ndikim t thell mbi gjith jetn sociale-politike e kulturore t Iliris n shekujt e mpastajm. Rezultati i ktij procesi qe shkputja e plot e Dyrrahut dhe e Apolonis nga qytetet mm dhe integrimi i tyre i plot n jetn ekonomike e politike t shtetit ilir. Kt integrim e favorizonte prputhja e interesave t tyre ekonomike e politike me ato t shtetit ilir. Mbreti dhe shtresa sunduese e shtetit ilir lakmonin fuqin ekonomike t ktyre qyteteve t mdha, kurse skllavopronart e Dyrrahut dhe t Apolonis pushtetin e fuqishm t sundimtarve ilir mbi nj krahin shum m t gjer se sa territoret e ngushta t qyteteve- shtete t tyre me pasuri dhe treg t gjer. Rezultati u arrit, siç tregojn faktet, sado t pakta, nprmjet nj lufte t ashpr politike, mjaft t ndrlikuar, ku u przien edhe fuqi t jashtme, por edhe si rrjedhoj e nj domosdoshmrie t diktuar nga kushtet objektive t kohs.
5. RËNIA E DINASTISË SË GLAUKISË



Gjendja politike n vitet 270-231

Pas lufts s fundit t Mytilit kundr Aleksandrit II t Epirit, n vitin 270, nuk flitet m n burimet pr shtetin ilir. Duke zbritur drejt vitit 230 dalin t dhna t reja mbi kt shtet.

Megjithse n vshtrimin e par kjo duket si nj periudh e errt, ajo prbn n vetvete nj faqe me shum interes n historin ilire. Gjat gjysm shekulli, q nga Glaukia deri te Mytili, shteti ilir kishte mundur t’i bnte ball me sukses agresionit t Kasandrit dhe m pas t Pirros e pasardhsit t tij. T gjith kta kishin dshtuar n ndrmarrjet e tyre dhe m n fund qen detyruar t hiqnin dor prej Iliris. Ndrkaq gjendja n Greqi mbetej e paqndrueshme. Sundimtart maqedon, Antigon Gonata dhe i biri i tij Demetri, u gjendn trsisht t angazhuar n teatrin grek t veprimeve politike e ushtarake pr t ruajtur hegjemonin e Maqedonis n kto an.

Pr shtetin ilir kjo qe nj periudh qetsie n marrdhniet me fqinjt, veçanrisht me Maqedonin, dhe me kt duhet shpjeguar edhe heshtja e burimeve. Por nuk qe Gonata ai q « diti, siç pretendohet, t’u imponoj paqen fqinjve veriperndimor ». Burimet nuk bjn fjal pr nj gj t till.N qoft se midis Iliris dhe Maqedonis nuk pati n kt koh ndonj konflikt, kjo duhet shpjeguar m tepr me faktin se ilirt, t lodhur nga luftrat e deriathershme, nuk mundnin, pra, edhe nuk krkuan t’i shfrytzonin vshtirsit e Maqedonis n interes t tyre.

Ndrkaq ka t ngjar q nga mesi i shek. III p.e. son ose pak m par shteti ilir t ket njohur nj periudh trazirash t brendshme, hollsit e t cilave nuk njihen mir. Nuk sht çudi q zhvillimi i vrullshm i qyteteve t veriut, t mbetura jasht konflikteve luftarake q prekn pjesn jugore t shtetit ilir bashk me qytetet e tij, t ket ndryshuar raportin e forcave dhe t ket ndikuar apo t jet br baz e ndryshimeve politike q pasqyrohen vetm n zvendsimin e dinastis sunduese t Glaukis me at t Agronit dhe n shkputjen e dy qyteteve t rndsishme t Adriatikut Lindor, t Dyrrahut e t Apolonis, nga shteti ilir.
KREU IV

SHTETI I EPIRIT




1. LINDJA E SHTETIT TEK EPIROTËT

Territori dhe popullsia

N periudhn antike treva q nga malet e Llogaras dhe t Kudhsit me rrjedhjen e mesme t Vjoss n veri dhe deri n gjirin e Ambrakis dhe n kufijt e Etolis n jug, q nga malet e Pindit n lindje e deri tek brigjet e detit Jon n perndim, prbnte nj njsi gjeografike- politike m vete t formuar historikisht dhe t njohur me emrin Epir, nga greqishtja e vjetr Apeiros q do t thot stere, tok.

Me fjaln Epir autort grek nnkuptonin n fillim çdo vend kontinental prball ishujve.Po me kt kuptim, p.sh., Homeri e quan Akarnanin Epir, gjithashtu m von edhe Tukididi. Kshtu i quanin edhe brigjet prkundrejt tyre banort e ishujve t Jonit, duke u nisur nga pozita e vet ishullore.

Ky emr i prdorur n fillim si nj emr i prgjithshm pr t caktuar pozitn kontinentale t krahins etnikisht ilire, q ndodhej prball tyre, u shndrrua m von n nj nocion t prveçm gjeografik, q i atribuohej nj krahine t veçant me kufijt pak a shum t prcaktuar historikisht.

N kt kuptim emri Epir ndeshet pr t parn her tek shkrimtari grek i fundit t shek. VI p.e. son, Hekateu, kur thot se Oriku sht liman i Epirit, dhe pak m von tek Pindari, i cili e quan Epirin « t famshm me hapsira kodrash t shklqyeshme... q fillojn nga Dodona e deri n brigjet e Jonit ».

N gjysmn e dyt t shek. IV p.e. son, me transformimin e bashksis molose n nj shtet t ri federativ, t quajtur epirot, q prfshinte pjesn m t madhe t popullsis s ktij territori duke pasur nj nnshtetsi t vetme, epirote, emri Epir merr tani nj kuptim t prcaktuar qart politik.

Shkrimtari grek i shek. IV p.e. son numron n kt koh n Epir vetm 14 fise, por nga burimet e tjera historike-epigrafike rezulton q ky numr t ket qen shum m i madh. Nga fiset m kryesore ilire, t cilat luajtn nj rol t rndsishm n historin politike t ksaj krahine, prmenden sidomos thesprott, kaont, molost etj.. Ndrmjet ktyre fiseve ndodhnin luftra t vazhdueshme pr eprsi territoriale dhe politike dhe kishte nj prirje pr separatizm midis sundimtarve t veçant t tyre. Kjo gjendje vazhdoi t paktn deri n fillim t shek. IV p.e. son, kur mbretrit molos arritn t’u imponohen shum prej fiseve fqinje epirote dhe t krijonin nj mbretri t fuqishme, me baz federative, q autort grek e quanin Koinon t molosve.


Premisat pr krijimin e shtetit n Epir

Si rezultat i zhvillimit t mparshm ekonomiko-shoqror, n shek. V p.e. son n Epir ishin krijuar t gjitha premisat pr lindjen e formacioneve t hershme shtetrore.

Diferencimi social, sidomos tek fiset ekonomikisht m t prparuara t ksaj krahine, siç ishin molost, kaont, thesprott etj., pasqyrohet qart n burimet historike q n shek. VIII- VII p.e. son, por tani ai merr prpjestime m t gjera. Aristokracia epirote e toks dhe e bagtive, kishte arritur t’u impononte pushtetin e vet prodhuesve t vegjl fshatar dhe t shfrytzonte pr interesat e saja ekonomike punn e shtresave t tjera e t skllevrve.

N duart e ksaj aristokracie ishin grumbulluar tashm pasuri t mdha q i mundsonin asaj t hynte n marrdhnie t ngushta me shoqrin antike t Greqis.

N gjysmn e dyt t shek. V p.e. son, n Epir ekzistonin edhe shtresa t tjera; prveç aristokracis s toks, ishte fuqizuar edhe shtresa e zejtarve e tregtarve. Shum kuptimplot n kt drejtim paraqitet nj mbishkrim i vitit 427/426 zbuluar n sanktuarin e Poseidonit n Tenar, sipas t cilit nj far Eskrioni, epirotas, liron skllavin e tij, Herakleid, duke ia kushtuar kt akt hyut t detrave. Sipas prmbajtjes dhe vendgjetjes s mbishkrimit Eskrioni duhej t kishte qen pikrisht njri nga prfaqsuesit e tregtarve skllavopronar epirotas t lidhur me tregtin detare. Kjo sht prova m e hershme epigrafike, q dshmon pr ekzistencn e institucionit t skllavris n Epir t paktn q nga gjysma e dyt e shek. V p.e. son.

Mbi bazn e ktij diferencimi t brendshm dhe t lufts s vazhdueshme q bnin sundimtart e fiseve t veçanta pr nnshtrimin e fqinjve t tyre, n Epir lindn nj tok federatash, sistemi politik i t cilave mbshtetej n bashkimin e nj grupi fisesh t federuara
t quajtura koine.

M hert kto bashksi u krijuan rreth fiseve ekonomikisht dhe politikisht m t fuqishme t Epirit, si tek thesprott, kaont dhe molost. Ashtu siç paraqiten n mesin e shek. V, ato ndryshonin midis tyre jo vetm nga madhsia dhe rndsia politike, por edhe nga struktura e tyre organizative. Sipas nj lajmi t Tukididit, i cili u referohet viteve t para t lufts s Peloponezit, Koinonet e kaonve dhe t thesprotve nuk e njihnin pushtetin e mbretit. N krye t tyre qndronin dy magjistrat m t lart ekzekutiv t quajtur n traditn historike, prostat, t cilt zgjidheshin çdo vit nga rrethet aristokratike t fisit q kryesonte Koinonin.

Molost, ndryshe nga dy koinonet e para, sundoheshin nga mbretr, pushteti i t cilve tanim ishte br i trashgueshm. Tukididi prmend q n vitin 470 p.e. son nj mbret molos Admetin, q i dha strehim politik gjeneralit grek Themistokliut t dbuar me ostrakizm nga Greqia. Sipas prshkrimit t ksaj ngjarjeje, Admeti paraqitet si nj sundimtar me origjin fisnike, i fuqishm dhe me influenc deri n rrethet qeveritare t Athins.


Pr veprimtarin politike t federatave t Epirit burimet historike heshtin pothuajse fare. Ato i shohim t dalin n skenn e historis vetm n kohn e lufts s Peloponezit, kur ushtrit e kaonve, t thesprotve, t molosve etj., me sundimtart e tyre n krye, marrin pjes n ann e Sparts n ekspeditn luftarake kundr qytetit Strato t Akarnanis.

Midis ktyre bashksive t veçanta rolin m t rndsishm dhe aktiv n historin politike t vendit filloi ta luaj Mbretria e Molosve. N qoft se deri n fundin e shek. V p.e. son kto bashksi vepronin t veçuara dhe n konflikte t brendshme me njra-tjetrn, tani sht Mbretria Molose ajo q do t marr iniciativn pr t zgjeruar pushtetin e saj dhe pr ta vn Epirin n rrugn e bashkimit t tij politiko-ushtarak.
2. KOINONI (LIDHJA) E MOLOSËVE




Gjendja ekonomiko-shoqrore dhe kulturore e Epirit n fundin e shek. V dhe gjat shek. IV p.e. son

Nga fundi i shek. V dhe sidomos gjat shek. IV p.e. son, n Epir vihet re nj zhvillim i mtejshm i ekonomis n t gjitha degt e saj: n bujqsi, blegtori, e sidomos n zejtari; zhvillohet prodhimi i mallrave, zgjerohen lidhjet tregtare etj..

N Epir shfaqet tani nj faktor shum i rndsishm q luan nj rol t ndjeshm n zhvillimin e mtejshm, ky sht qyteti epirot. Kshtu n fundin e shek. V dhe n gjysmn e par t shek. IV, sipas t dhnave burimore historike dhe arkeologjike, lindin qytetet Kasope, n krahinn e Kasopis n skajin jugperndimor t Epirit dhe Elea afr Velianit n krahinn Eleatis t Thesprotis. N Epirin Qendror lindin qytetet Passaron (Gardhiqi), kryeqendra tradicionale e shtetit t molosve dhe qyteti i Kastris q identifikohet me Euremenin ose Tekmonin antik.

N gjysmn e dyt t shek. IV p.e. son urbanizimi n Epir mori prpjestime m t mdha dhe rritet akoma m shum pesha e tij n zhvillimin ekonomik dhe politik t vendit. Lindin qytete t reja, midis t cilave n Thesproti, Elina (Dymokastro), Kutçi dhe Gitana (Gumani) q sipas Tit-Livit, duhet t ishte qendra kryesore e Koinonit t thesprotve; n Kaoni, Teqeja e Melanit, Himara, Foinike (Finiqi), q ishte qyteti m i madh dhe m i fort i Kaonis dhe kryeqendra e saj.

Qytetet e Epirit, ashtu sikurse dhe ato t Iliris, ishin t fortifikuara me mure t fuqishme prej blloqesh shumkndshe ose t ndrthurura me teknik muraturash trapezoidale apo kuadratike sipas kushteve t veçanta t terrenit ose t guroreve. Pr prforcimin e mureve ngriheshin kulla n vendet m t atakueshme nga armiku. N sistemet m t hershme fortifikuese kto kulla mungonin ose ishin dukuri t rralla. Vetm nga gjysma e dyt e shek. IV, ato hyn n prdorim t gjer si nj komponent i nevojshm dhe i domosdoshm n kushtet e zhvillimit t mtejshm t tekniks luftarake.


Mnyra antike e prodhimit i dha nj hov t menjhershm prodhimit zejtar dhe sidomos atyre degve q lidheshin me ndrtimet. Brenda mureve mbrojtse t ktyre qyteteve kishte murator, gurskalits, farktar, poçar, tjegullabrs, arkitekt etj.. Zhvillimi i degve t ndryshme t zejtaris dhe shtimi i prodhimeve bujqsore dhe blegtorale nxitn dhe m tej
zgjerimin e tregtis brendaprbrenda, me kolonit helene t bregut t Jonit dhe sidomos me krahinat fqinje mesdhetare. Kjo e fundit zhvillohej m tepr prmes trafikut detar, t prcaktuar nga vet pozicioni i favorshm bregdetar i krahinave, megjithse funksiononin n kt drejtim dhe rrugt toksore.

N qoft se deri n shek. V p.e. son Epiri lidhjet ekonomike i mbante kryesisht me Korinthin dhe kolonit e tij n brigjet e Jonit, nga fundi i ktij shekulli ai filloi t orientohet edhe nga Athina. Tani jan mallrat e prodhimit atik, ata q mbizotrojn n tregjet e Epirit. Prej ktej Athina si kmbim trhiqte prodhime bujqsore e sidomos blegtorale, lkura, lnd druri etj., pr t cilat ajo kishte gjithnj nevoj. N zhvillimin e tregtis detare rol t veçant luanin edhe portet detare n brigjet e Kaonis, si Onkesmi, Himara, Butrinti etj..

Zgjerimi dhe intensifikimi i tregtis çoi nga ana e vet n shtimin progresiv t prodhimit t mallrave, bri t nevojshme lindjen dhe qarkullimin e monedhs autonome. N fillim ishte Lidhja e Molosve ajo q hedh e para n treg monedhn e vet (rreth viteve 400 p.e. son). Kto ishin monedha kryesisht prej bronzi, megjithse pati n kt koh edhe prerje jetshkurtr dhe t kufizuar monedhash prej argjendi. M von filluan t presin monedha edhe qytete t veçanta dhe n fund t shek. IV edhe shteti federativ i epirotve.

Mbretria e Molosve gjat sundimit t Tharyps (423-385 p.e. son)

N çerekun e fundit t shek. V p.e. son shtetin e molosve e kryesonte Tharypa (423-385 p.e. son), i cili, sipas nj lajmi t Tukididit, e trashgoi fronin mbretror t babait n nj mosh t mitur duke pasur pr nj koh si tutor Sabylintin, prijsin e atintanve.

Tradita historike i atribuon ktij sundimtari nj seri reformash t karakterit ekonomik, ushtarak dhe kulturor, t cilat çuan n zgjerimin dhe n forcimin e mtejshm t Mbretris Molose. N radh t par ato prekn formn e hershme t qeverisjes dhe legjislacionin e vjetr t vendit. Kuvendi i popullit si organ i trashguar nga rendi i komuns primitive, mori tani prmbajtje t re. N organet drejtuese t shtetit, rol t rndsishm fillon t luaj prostati, funksionari m i lart i shtetit pas mbretit. Ky zgjidhej pr çdo vit n Kuvendin e Popullit nga rrethet aristokratike, t cilat ushtronin fuqishm autoritetin e tyre n kuvend. Duke qndruar pran mbretit, si mbrojts i ligjeve t vendit, prostati n fakt e kufizonte shum pushtetin mbretror, dhe me kt ai ruante t palkundshme pozitat e aristokracis n veprimtarin politike t shtetit.

Kjo form e kufizuar e pushtetit qendror nga aristokracia e toks, si edhe ligjrimi i t drejtave t tjera t saj, i japin Mbretris Molose atributet e nj shteti me mbeturina t theksuara t rendit fisnor. Mbretria Molose q n fillim t veprimtaris s saj politike trhoqi vmendjen e shteteve fqinje t Mesdheut dhe sidomos t Athins dhe t Sparts, t cilat sapo kishin nisur midis tyre konfliktin e armatosur pr supremaci ekonomike dhe politike n Greqi. N kt konflikt historikisht t njohur si Lufta e Peloponezit dhe q, siç dihet, zgjati me ndrprerje t
vogla plot 28 vjet (432-404 p.e. son) dhe pati pasoja t rnda pr Greqin, t dyja palt ndrluftuese bn prpjekje q t siguronin prkrahjen e shtetit t ri t molosve, meq territori i tij zinte nj pozicion mjaft t favorshm strategjik me rrugn midis brigjeve veriperndimore t Greqis dhe t Maqedonis e Thesalis.

N fillim ishte Sparta ajo q ushtroi ndikimin e saj mbi shtetin molos. N vitin 429 p.e. son, molost i ofrojn asaj deri ndihmn ushtarake, duke drguar kontingjente t konsiderueshme lufttarsh pr pushtimin e qytetit Stratos t Akarnanis.

Mirpo edhe pas ksaj fushate t pasuksesshme, e cila synonte t dobsonte ndikimin e Athins n kt zon kufitare t Epirit, diplomacia athinjote nuk hoqi dor nga prpjekjet e saj pr t prmirsuar marrdhniet me shtetin e molosve. Ajo kishte shum nevoj pr prkrahjen e ktij shteti t ri energjik n qendr t Epirit. Prmes territorit t tij Athina mund t kontrollonte nga shpina maqedont e paqndrueshm t Perdiks si dhe thesalt, me t cilt ajo sapo kishte krijuar lidhje miqsore pas kryengritjes s lynkestve (433 p.e. son).

Nga ana tjetr, me kto marrdhnie Athina synonte t kishte edhe prfitime ekonomike. Se sa rndsi i jepte Athina lidhjeve me shtetin molos, kt e tregon dhe fakti se ajo n kt koh merr prsipr edukimin e Tharips s vogl n nj nga shkollat e Athins dhe e pret at m von n Athin me nderime t veçanta duke e regjistruar si qytetar nderi.

Pr vendosjen e marrdhnieve t mira me Athinn ishte i interesuar gjithashtu edhe vet shteti i molosve, i cili krkonte t siguronte prkrahje pr politikn e zgjerimit territorial q projektoi Tharypa, t ciln ai filloi ta realizonte n vitet e fundit t jets s tij.

Kto marrdhnie t ngushta ekonomike dhe politike me Athinn i hapn rrug deprtimit
t ndikimit t qytetrimit helen, i cili u shfaq n strukturn organizative t shtetit, n ndrtimet, n prdorimin e gjuhs dhe t shkrimit grek n rrethet e aristokracis dhe t administrats shtetrore, n trajtimin tipologjik dhe metrologjik t monedhave t para molose sipas prototipave t monedhs atike t fundit t shek. V dhe fillimit t shek. IV p.e. son. Ky ndikim do t shfaqet gjithashtu dhe n jetn kulturore e artistike, qendra e s cils bhen qytetet. N Passaron, p.sh., mendohet t jet ftuar dramaturgu i shquar grek Euripidi, pr t vn n sken tragjedin e tij « Andromaka », ku lavdrohej origjina dinastike e mbretrve molos. Kjo vepr ndikoi shum n kultivimin e mitit gjenealogjik t molosve, sipas t cilit zanafilla e tyre i referohet tani Molosit, biri i Neoptolemit t Akilit dhe i Andromaks, t ves s Hektorit, q pas shkatrrimit t Trojs erdhn dhe u vendosn n Epir.



Lidhja Molose (çereku i par i shek. IV p.e. son).

Struktura e saj organizative
Gjat sundimit t Alkets, birit t Tharyps, shteti molos mori zhvillim t mtejshm. Nuk sht prcaktuar me saktsi se n ç’koh dhe n ç’rrethana e trashgoi fronin. Dihet se n vitin 385 p.e. son ai gjendej i strehuar politik tek Dionizi, tirani i Sirakuzs. N burimet historike nuk jepen as motivet q e shtyn Alketn t braktiste fronin. Ka mundsi q ky, duke dashur t vazhdonte politikn e aleancs me Athinn, n nj koh kur kjo kishte psuar tashm humbje ushtarake dhe diplomatike nga Sparta, t ket ndeshur n kundrshtimin e partis filospartane. N kt koh kjo filloi t aktivizohej shum, sidomos pas fitoreve t Agesilaut n Akarnani (389-388 p.e. son), q i hapn rrugn Sparts pr t shtrir ndikimin e vet jo vetm n Greqin Veriperndimore, por edhe n Epir.

Dionizi q ishte interesuar dhe po vepronte aktivisht pr t vendosur nj kontroll efektiv n detin Adriatik dhe mbi rrugt q t çonin pr n Epir, e mirpriti Alketn dhe e ndihmoi at q t rikthehej n fronin e humbur. Me kt mnyr tirani i Sirakuzs synonte t siguronte nj aleat t ri, q do t prkrahte piksynimet e tij politike dhe tregtare n brigjet e Iliris dhe t Epirit. Pr kt qllim n vitin 385 p.e. son, Dionizi bri nj marrveshje me Alketn pr t ndrhyr ushtarakisht n territorin e shtetit t molosve duke i siguruar nj ndihm efektive n kontingjente luftarake dhe armatime. Ky sulm i papritur i forcave t bashkuara iliro-sirakuzane, u shkaktoi molosve rreth 15 000 t vrar sipas Diodorit t Sicilis.
Prforcimet q u drgoi Sparta molosve nuk e ndryshuan gjendjen e tyre t vshtir. Siç duket, ajo nuk u angazhua aq shum n kt luft, pasi nuk ishte e interesuar t hynte n konflikt me Dionizin. Kshtu ky aksion i nxitur prej tiranit t Sirakuzs prfundoi me sukses dhe me rivendosjen e Alkets n krye t shtetit molos.

Pasi prforcoi pozitat brendaprbrenda mbretris, Alketa vazhdoi politikn e zgjerimit territorial t shtetit t tij t filluar q n kohn e Tharyps, rivendosi marrdhniet e ndrprera pr pak koh, me Athinn. N vitin 377 ndihmoi aktivisht Lidhjen e dyt detare
t Athins, duke lehtsuar veprimet e saj luftarake kundr Sparts n pellgun e Jonit.N vitin 372 p.e. son Alketa i dha mundsi nj reparti prej 600 pelltastsh t Stesiklit, t kalonin npr territorin molos dhe t lidheshin n Korkyr prmes bregut t Epirit.

Me politikn e tij ekspansioniste, Alketa arriti t shtrij sovranitetin e vet mbi nj territor t konsiderueshm t Epirit. Sipas nj mbishkrimi dekretor t viteve 370-368 p.e. son kufijt e Mbretris Molose q trashgoi n kt koh i biri i tij Neoptolemi, shtriheshin n lindje deri n Hestiotiden perndimore, n verilindje deri n kufijt e Orestides n luginn e siprme t
Haliakmonit dhe n veriperndim prmes nj rripi toke deri n kufijt e Parauejes n rrjedhjen e mesme t Vjoss. Molost doln n det siç duket n zonn e Kestrins, n veri t lumit Kalama (Thiamis). Nga perndimi pas aneksimit t Dodons n fund t shek. V p.e. son, molost e shtrin kontrollin e tyre deri tek lugina e siprme e Aheronit.

Kjo shtrirje territoriale e Mbretris Molose n kohn e Alkets, duket se prputhet plotsisht me cilsimin q i bn ktij sundimtari Polidami i Fardales n nj fjalim t transmetuar nga historiani e gjenerali grek Ksenofoni, kur e quan at « sundimtar suprem t Epirit ».

Kto t dhna burimore dhe epigrafike tregojn se n kohn e ktij sundimtari dhe t pasardhsit t tij kishte avancuar mjaft procesi i bashkimit politik t popullsive t veçanta t Epirit, proces ky q çoi n krijimin e organizimit m t gjer shtetror q njihet me emrin Lidhja e Molosve.

Duke gjykuar nga t dhnat mbishkrimore t ksaj periudhe, n kt Lidhje prveç molosve bnin pjes edhe shum popullsi t tjera epirote, si tripolitt, kelaitht, paialt, arktant, genoait, ethenestt, onopernt, etj.. Kto grupe t veçanta etnike merrnin pjes n qeverisjen
e ksaj lidhjeje prmes prfaqsuesve t zgjedhur t tyre, t cilt n dekretet mbishkrimore quhen demiorg ose synarhont.

Nj mnyr e till qeverisjeje, i jepte ktij formacioni t ri shtetror karakter federativ, por nn hegjemonin e molosve.

Lidhja Molose, e cila prfaqsonte etapn e par n procesin e zgjerimit dhe t konsolidimit progresiv t shtetit federativ t Epirit, kishte nj struktur organizative t brendshme t prcaktuar qart me institucione legjislative dhe ekzekutive. N krye t Lidhjes s Molosve qndronte mbreti nga familja e Eakidve. Por pushteti i tij, ashtu siç e thekson Aristoteli, ishte i kufizuar. Mbreti kur merrte pushtetin n dor, ishte i detyruar t bnte fli n altarin e hyut t lufts n Passaron dhe t betohej prpara prfaqsuesve t shtetasve t tij, se do t sundonte sipas ligjeve t vendit. Prfaqsuesit nga ana e tyre, i premtonin mbretit se do ta prkrahnin at gjat sundimit t tij. Ky betim tradicional midis mbretit dhe prfaqsuesve, ishte nj form e trashguar nga rendi i vjetr fisnor, por q tani merr nj prmbajtje t re duke siguruar me kt ndikimin e aristokracis n drejtimin e ksaj lidhjeje shtetrore.

Mbreti ishte komandant suprem i ushtris s Lidhjes Molose dhe gzonte nj pushtet t padiskutueshm n koh lufte. Pas mbretit funksionari m i lart n Lidhjen Molose vinte Prostati, nj magjistrat eponym q zgjidhej pr çdo vit nga komunitetet e ndryshme etnike t bashkuara n kt lidhje. Ai kryesonte kuvendin e popullit, e thirrte at, drejtonte punt e tij, paraqiste propozimet pr t’u miratuar etj..

N mbishkrime s bashku me prostatin prmendet edhe sekretari, q zgjidhej pr çdo vit zakonisht nga i njjti fis, t cilit i prkiste dhe prostati. Kuvendi i popullit prbhej, me sa duket, nga t gjith burrat e aft pr luft, qofshin kta molos apo antar t bashksive t tjera q prfshiheshin n Lidhjen e Molosve. Ky kuvend votonte vendime, t cilat akordonin t drejta qytetarie, proksenie dhe privilegje t tjera. N kt kuvend legjislativ mund t merrnin pjes t gjith burrat e aft pr t mbajtur arm t t gjitha komuniteteve etnike t prfshira n Lidhjen e Molosve. Kuvendi mund t mblidhej disa her n vit, me prjashtim t rasteve t jashtzakonshme. Vendi i mbledhjeve t tij ishte Passaroni, megjithse ato mbaheshin edhe n qendra t tjera, si p.sh. n Dodon etj.. Vendimet apo ligjet pr t cilat votonte Kuvendi, prgatiteshin siç duket nga nj institucion tjetr i veçant, nga Kshilli. Ky ndoshta ishte ai senat pr t cilin flet Justini duke ia atribuar krijimin e tij mbretit Tharyp.

Organ tjetr, i ndryshm nga Kshilli, ishte dhe kolegji i prfaqsuesve t komuniteteve t ndryshme n Lidhjen e Molosve, me an t t cilve ato merrnin pjes n drejtimin e prbashkt t punve t shtetit. N krye t ktij kolegji, qndronte mbreti nga familja e Eakidve dhe dy magjistratt e zgjedhur çdo vit, prostati dhe sekretari, t cilt mund t ishin molos ose jo. I tr ky organizim shtetror i jepte Lidhjes Molose, q prfaqsonte njkohsisht dhe shtetin m t fuqishm n Epir deri n çerekun e fundit t shek. IV p.e. son, formn e nj shteti federativ monarkik.

Marrdhniet politike t Lidhjes me Maqedonin

Pas viteve 60 t shek. IV p.e. son n politikn e jashtme t Lidhjes Molose vihen re ndryshime t dukshme, q çuan n zgjerimin territorial dhe n fuqizimin e mtejshm politik t saj.

N kt koh n kufijt verilindor t Epirit filloi t mkmbet me shpejtsi shteti maqedon. Gjat sundimit t Filipit II Maqedonia u shndrrua n nj monarki t fuqishme t centralizuar, n nj forc kryesore politike dhe ushtarake n Ballkan.

Duke shfrytzuar krizn e shteteve greke, Filipi pasi zgjeroi dhe konsolidoi shtetin e vet, nuk vonoi t ndrhynte edhe n çshtjet e brendshme t tyre duke zhvilluar nj politik konsekuente hegjemoniste mbi to. N kt drejtim Epiri duhet t shrbente si nj mbshtetje pr t shtrir kontrollin maqedon n brigjet perndimore t Greqis, pr kt qllim Filipi II i dha nj rndsi t veçant vendosjes s nj aleance t qndrueshme me Lidhjen Molose. Pr kt aleanc ishte interesuar dhe vet Lidhja, sa koh q Maqedonia do t’i linte dor t lir pr ta çuar m tej politikn e zgjerimit t mtejshm t kufijve t saj. Dhe jo rastsisht Arryba, i cili kryesonte n kt koh Lidhjen, shpejtoi t lidhte krushqi me Filipin II, duke i dhn ktij t fundit n vitin 357 p.e. son mbesn e tij, Olymbin pr grua.

Midis viteve 360-344 p.e. son, Lidhja Molose shnon nj zgjerim t mtejshm t territorit t saj nga verilindja duke arritur kufirin m t largt n kt drejtim deri tek Parauejt n pellgun e Prmetit, Timfejt dhe Orestt n luginn e siprme t Haliakmonit.

Por n vitin 344 p.e. son, Lidhja detyrohet t heq dor nga kto krahina, t cilat Filipi II ia kaloi Maqedonis. Kur pak m von Athina nisi t przihet n çshtjet e brendshme t Epirit, duke rrezikuar pozitat e Maqedonis n Epir, Filipi II sulmoi ushtarakisht Ambrakin duke kaluar npr territorin shtetror t Lidhjes. Pasi mposhti Ambrakin dhe nnshtroi kolonit helene t elejve n Kasopi, Buketin, Pandosin dhe Eletren, zboi nga froni Arrybn, aleatin e lkundur dhe t pabindur t Maqedonis, i cili krkoi strehim n Athin. N krye t Lidhjes Molose vuri kunatin e vet Aleksandrin 20-vjeçar, t mbiquajtur Molos, t cilit i dorzoi dhe qytetet q sapo i kishte pushtuar. Pr ta angazhuar edhe m shum ndaj Maqedonis, Filipi II i dha Aleksandrit pr grua t bijn, Kleopatrn, dhe e prkrahu at n politikn e zgjerimit territorial t shtetit molos. Gjat sundimit t Aleksandrit (342-331 p.e. son), Lidhja Molose i zgjeroi shum kufijt e saj n drejtim t krahinave jugore dhe veriperndimore t Epirit. Nn kontrollin e Lidhjes hyn tani jo vetm kolonit elease, por edhe tr Kasopia fqinje, t cilat u bn aleat t saj (symnatios), duke gzuar nj far autonomie dhe t drejtn q t prisnin monedhat e tyre.

Aleksandri arriti t’i imponoj pushtetin e tij dhe Koinonit t hesprotve, deri athere i pavarur, megjithse territorialisht n prfitim t Lidhjes Molose, e cila ushtronte mbi t presion t vazhdueshm, pr t dal n det. Jasht kontrollit t shtetit molos ende mbetej n kt koh Koinoni i kaonve, q vazhdoi t ruante pavarsin e tij. Zgjerimi territorial n drejtim t pjess m t zhvilluar nga pikpamja social-ekonomike t Epirit dhe n mnyr t veçant dalja e tij gjersisht n det, e fuqizuan edhe m shum ekonomikisht dhe politikisht shtetin molos, dhe hapn rrug pr nj intensifikim t lidhjeve sidomos me brigjet perndimore t Mesdheut.

N vitin 334 p.e. son Tarenti krkoi nga Aleksandri molos ndihm ushtarake, meqense po rrezikohej pavarsia e qytetit dhe e aleatve t tij nga lukant. Aleksandrit do t’i jepej mundsia q t prhapte influencn e Epirit edhe n qytetet e tjera t Italis s Jugut, pr t ciln ishin t interesuara shtresat sunduese t vendit, q ai prfaqsonte dhe n mnyr t posaçme ajo tregtare. Kjo u b nxitje q Aleksandri t ndrhynte aktivisht n çshtjet e qyteteve greke t Italis s Jugut.

Pasi ia la sundimin e Mbretris Epirote gruas s vet sa koh q ai do t mungonte, Aleksandri u nis pr n Itali me forca t kufizuara, sipas Aristotelit me 15 anije ushtarake dhe mjaft anije tregtare. Me t zbritur n Itali, ai e zgjeroi brthamn e ushtris s tij relativisht t vogl, me forca tarentine si edhe me mercenar, me lukan t dbuar dhe me kontingjentet
q i vun n dispozicion qytetet e tjera greke t krcnuara nga fiset italike.

N fillim Aleksandri korri nj sr fitoresh kundr lukanve dhe samnitve, futi n dor Heraklen, kolonin e Tarentit, Sipontin e Apuljes etj., dhe pr nj koh ai e konsideroi veten sundimtar t plot mbi to. Nga kjo pozit, ai bri marrveshje dhe me qytete t tjera, madje dhe me Romn. Nga vendet e kontrolluara prej tij drgoi pr n atdhe 300 familje t shquara
si pengje. M von lukant dhe samnitt e morn veten dhe me forca t shumta t bashkuara, filluan t ushtrojn prher e m tepr presion mbi ushtrin epirote dhe t aleatve t saj numerikisht m t pakt, derisa n dimrin e vitit 331-330 p.e. son, pas nj beteje t prgjakshme pran Pandosis, jo larg Kozencs, forcat e Aleksandrit u thyen keqas dhe ai mbeti i vrar n kt betej.

Me rrjedhimet q patn kto ngjarje n Epir mbyllet dhe etapa e par e zhvillimit historik t shtetit federativ epirot
3. ALEANCA (SYMAHIA) EPIROTE



Formimi i shtetit t epirotve dhe organizimi politik i tij

N gjysmn e dyt t shek. IV p.e. son ndodhn ndryshime t nj rndsie t veçant n organizimin shtetror t Epirit. Lidhja e Molosve shndrrohet tani n nj form t re shtetrore t nj karakteri gjithnj federativ, si edhe m par, por me nj emrtim t ri kushtetues, t quajtur aleanc e epirotve.

Ky shtet i epirotve, siç rezulton nga t dhnat e ndryshme burimore t kohs, u formua nga bashkimi i shtetit t molosve me aleatt (symahoi) e tij, me Kasopene dhe qytetet e Eleas fqinje me t, si edhe me shtetin e thesprotve.

Nuk njihen me saktsi motivet q çuan n konsolidimin juridik t ktij organizimi t ri shtetror; po kshtu ekzistojn mendime t ndryshme rreth saktsimit t dats s ksaj ngjarjeje, duke e vendosur at n kohn e Aleksandrit ose fill pas vdekjes s tij kur ishte regjente e shoqja e tij Kleopatra. N qoft se do t pranohet se organizimi i ksaj forme t re shtetrore u b nga Aleksandri Molos, prpara se ai t fillonte fushatn luftarake n Itali, ather kjo duhet t ket qen rrjedhoj e fuqizimit t mtejshm t Mbretris Molose. Por, nse formimi i saj do t ket ndodhur fill pas vdekjes s Aleksandrit, ky organizim duhet par
si rrjedhoj e dobsis s autoritetit t sundimtarve molos. Megjithat, sht e sigurt, se rruga drejt ksaj zgjidhjeje t re n organizimin shtetror t vendit qe hapur nga Aleksandri me politikn e federimit t territoreve t reja q i ishin atashuar Lidhjes Molose.

Federata epirote nga pikpamja e forms s qeverisjes, prfaqsonte nj shtet federativ me baz monarkike dhe me t drejta t barabarta t t gjith pjesmarrsve n t. N kuadrin e ksaj federate çdo bashksi e madhe apo e vogl etnike kishte organizimin e brendshm t saj, Kuvendin e popullit, prostatin e tij. Bashksit merrnin pjes n qeverisjen e shtetit epirot nprmjet kolegjit t prfaqsuesve (damiorg) t tyre, q dilte nga çdo komunitet i veçant etnik.

Institucionet drejtuese t ktij shteti nuk ndryshonin nga pikpamja funksionale nga ato t Lidhjes Molose. Ndryshimi i emrave t tyre nga molos n epirot, nuk shprehin ende ndonj diferencim real t institucioneve shtetrore. N kt drejtim mund t thuhet se Lidhja e Molosve vazhdon, zgjerohet, por pa u dobsuar, n nj form t re, n at t shtetit epirot.

N krye t shtetit qndronte mbreti, i cili zgjidhej gjithnj nga familja mbretrore e molosve t dinastis tradicionale t Eakidve, por tani si mbret i shtetit epirot. Si edhe m par, pushteti i tij vazhdoi t ishte i kufizuar nga prostati, i cili megjithse ruante titullin « i molosve » ushtronte autoritetin e tij mbi t gjith territorin e shtetit epirot. Ai kishte pr detyr t ruante ligjet, t organizonte mbledhjet e asambles t nnshtetasve epirot, t’i drejtonte ato, t bhej interpret midis mbretit dhe nnshtetasve n kmbimin e premtimeve reciproke n faltoren e Zeusit Arcios, n Passaron etj..


Eklesia e molosve, ia lshon vendin tani nj asambleje t re m t gjer ku merrnin pjes popullsia e tr shtetit epirot. Kjo asamble me funksione legjislative, q miratonte edhe dekretet shtetrore quhej Symahia e epirotve.

Kjo federat me karakter t theksuar politik-ushtarak merrej edhe me çshtje t veçanta ekonomike dhe financiare q ishin n funksion t saj. Kshtu p.sh. n baz t nj mbishkrimi dekretor t viteve 317-312 p.e. son, gjetur n Dodon, nxirret prfundimi se t ardhurat doganore ishin caktuar t mblidheshin pr llogari t ksaj aleance.

Me krijimin e ksaj kushtetute konfederale epirote, ndryshoi dhe sistemi i mparshm monetar.Monedhat e molosve, t thesprotve dhe t kasopasve, t cilat qarkullonin deri ather n Epir si monedha autonome, zvendsohen tani me nj prerje t prbashkt pr t tr Epirin, gj q pasqyrohet qart dhe n legjendn e tyre, « e epirotve ». Nuk dihet me saktsi se ku qen prer kto monedha t Symahis. Mund t endohet t ket qen Dodona, ku m von do t provohet dhe ekzistenca e nj punishteje monetare. Por kjo nuk prjashton mundsin q ato t jen prer dhe n ndonj vend tjetr, si p.sh. n Pasaron.

Aleanca epirote, me gjith ndryshimet q mund t ket psuar gjat jets s saj, historikisht vazhdoi t ekzistonte rreth nj shekulli deri n vitet 334-233 p.e. son, kur u zvendsua nga Lidhja Republikane Epirote.

Shteti i ri epirot n çerekun e fundit t shek. IV p.e. son

Pas vdekjes s Aleksandrit molos, shteti i Epirit u gjet prpara vshtirsive serioze, t shkaktuara nga grindjet e brendshme midis grupeve t ndryshme politike t shtresave sunduese, si edhe nga krijimi i situatave t jashtme t jo t favorshme, q çuan n prishjen e ekuilibrit n marrdhniet midis shtetit t Epirit dhe t Maqedonis.

N krye t lufts kundr Maqedonis u vu tani Olymbia. Kjo, fill pas vdekjes s vllait, qe kthyer n vendlindje pr t’iu kundrvn Antipatresit t Aleksandrit maqedon, me t cilin ishte n opozit. Duke ardhur n Epir ajo zboi nga regjenca Kleopatrn (330-328 p.e. son) dhe filloi t sundoj shtetin epirot si tutore e t nipit t mitur, Neoptolemit II pr nj koh dhe bashk me Ajakidin t birin e Arrybs.

N vitin 317 p.e. son, prpjekjet e Olymbis pr t marr pushtetin n Maqedoni, u kurorzuan me sukses, por vetm pr pak koh, pasi qe e detyruar ta lshoj at nga presioni ushtarak q i bri asaj Kasandri, i biri i Antipatrit. E ndjekur prej tij Olymbia u strehua n Pella, ku m kot priti ndihmn e Ajakidit, meqense nj pjes e madhe e ushtris s tij kundrshtoi vendimin pr t hyr n luft me Maqedonin. Kjo revolt e ushtarve, aktivizoi n prapavij elementt promaqedon, t cilt e detyruan kshillin e aleancs m n fund t dboj Ajakidin nga froni dhe t rivendos lidhjet me Maqedonin. Olymbia e lodhur nga rrethimi i gjat, uria dhe nga sulmet e pareshtura t armikut, u dorzua m n fund dhe u vra nga kundrshtart e saj. Kjo disfat n frontin e lufts, i dha shkas nj vale t trbuar ndjekjesh kundr prkrahsve t Ajakidit. Opozita krkoi t zhdukte edhe t birin e tij, Pirron dyvjeçar, por nuk arriti, pasi njerzit e tij e drguan fshehurazi tek mbreti ilir Glaukia, me t cilin Ajakidt kishin lidhje.

Pr t shuar qndresn antimaqedone n vend, Kasandri vendosi n Epir nj regjim pushtimi. Ai e bri kt siç duket, me qllim q t ishte i lir n zbatimin e politiks s tij pushtuese n brigjet e Jonit dhe t Adriatikut. Por ky presion i vazhdueshm politik dhe shoqror i Maqedonis, shkaktoi nj val t paprmbajtur zemrimi midis popullsis epirote, e cila u hodh n opozit t hapur me shkelsit e t drejtave t saj. Kt paknaqsi e shfrytzoi Ajakidi. Ky, pasi u kthye n atdhe n vitin 313 p.e. son, me ndihmn e prkrahsve t tij nga Etolia, mundi t organizoj me lehtsi ushtrin epirote dhe sulmoi kundrshtart e tij t brendshm dhe t jashtm. Kjo ndodhi n nj koh kur Maqedonia sapo kishte filluar luftn kundr etolve dhe ilirve. Megjithat kjo fushat e Ajakidit nuk pati sukses dhe vet mbreti mbeti i vrar n fushn e betejs.

Gjendja n Epir nuk ndryshoi as m von, kur n krye t shtetit epirot u vendos Alketa II, i biri i Ajakidit. Ai bri shum prpjekje pr t’u shkputur nga Maqedonia, por pavarsisht nga sukseset e prkohshme, ai u detyrua m n fund t pranonte paqen me kundrshtarin n kushte t favorshme pr kt. Alkets II iu desh t ndryshonte dhe politikn e vet dhe t bnte aleanc me Maqedonin. Ky veprim krijoi nj opozit t fort n Epir, kundr s cils ai luftoi me ashprsi, por pa rezultat. Ndrkaq, veprimet e tij arbitrare, shkaktuan zemrimin e popullsis, q shprtheu n nj kryengritje hakmarrse dhe q prfundoi me vrasjen e Alkets II dhe t bijve t tij.

N vitin 307 p.e. son u duk sikur gjendja do t ndryshonte. Glaukia, duke mos e par me sy t mir fuqizimin e ndikimit maqedon n Epir, ndrhyri me forc n punt e brendshme t tij dhe vendosi n fronin mbretror Pirron 12-vjeçar dhe bashk me t edhe ndikimin e tij. Por ky nuk zgjati m shum se 5 vjet, pasi Kasandri organizoi me njerzit e vet shfronsimin e Pirros, n nj koh kur ai ende nuk kishte forcuar mir pozitat e tij, dhe vendosi n fron
Neoptolemin II. I ndodhur n kt koh jasht Epirit, Pirroja u vu n shrbim t sundimtarve helenistik, Demetr Poliorketit dhe Ptolemeut t Egjiptit pr disa vite me radh. N kto vende ai pati rast q t shoh e t msoj shum si nga jeta shoqrore, ashtu edhe nga arti luftarak i ktyre vendeve, ku dhe u dallua s teprmi duke treguar shkathtsi, guxim dhe trimri t rrall n nj varg betejash.

N vitin 297 vdekja e Kasandrit t Maqedonis dhe zemrimi i popullsis epirote ndaj sundimit arbitrar t Neoptolemit II, e ndihmuan Pirron q t rikthehej n atdhe. Pr kt veprim ai qe prkrahur dhe nga Ptolemeu, i cili shpresonte t kishte n personin e Pirros nj mbshtetje efektive pr planet e tij n Greqi. Pasi zbarkoi n brigjet e Epirit me forcat e veta ushtarake t sjella nga Egjipti dhe duke gjetur prkrahjen e popullit q, sipas Plutarkut, e priti duke e prshndetur me mbiemrin « Shqiponj », Pirroja u vendos m n fund n fronin e Mbretris Epirote. N fillim ai u prpoq t prforconte pozitat e tij n Epir, dhe kt e arriti me durim, duke e ndar pr nj koh fronin me Neoptolemin II, i cili kishte ende prkrahs n qarqet sunduese. Kur ia arriti ktij qllimi, dhe, pasi mori vesh se rreth tij po kurdisej nj kurth nga prkrahsit e Neoptolemit, Pirroja e vrau kt, dhe pas ksaj shpejtoi t prqendronte t tr pushtetin mbretror n duart e veta.

Epiri n kohn e sundimit t Pirros (297-272 p.e. son)

N fillim t shek. III p.e. son, Epiri del nga kriza e vshtir dhe me pasoja t rnda politike q e kishte mbrthyer pas vdekjes s Aleksandrit Molos dhe vihet n rrugn e zhvillimit t mtejshm ekonomiko-shoqror dhe politiko-kulturor.

Nga nj politik e paqndrueshme e brejtur nga kontradikta t brendshme dhe presione nga jasht, shteti epirot kalon tani n nj politik energjike t pavarur, me nj perspektiv t gjer n fushn e forcimit t pushtetit shtetror dhe t zgjerimit territorial t tij, q u realizuan me nj shpejtsi dhe me nj mnyr t papar deri ather. Gjat sundimit t Pirros shteti epirot bhet nj fuqi imponuese e kohs me nj pushtet t fort mbretror, me nj potencial t madh ushtarak si dhe me nj autoritet politik t shquar n botn mesdhetare t ksaj kohe.

Pirroja vendosi marrdhnie diplomatike me disa shtete t fuqishme t asaj kohe dhe i forcoi lidhjet me martesa t shumta q bri me bijat e sundimtarve t tyre. Q kur ishte n oborrin e Ptolemeut I, Pirroja qe martuar me t bijn e tij Antigonn, m von pas vdekjes s saj, me Lanasen, t bijn e Agathoklit t Sirakuzs, prej s cils mori si prik dhe Korkyrn
q ai kishte pushtuar dhe pastaj edhe me t bijat e sundimtarve ilir, Audoleonit t paionve dhe t Bardhylit t Ri. Pirroja i kushtoi vmendje t posaçme organizimit t ushtris, prpunimit t nj strategjie efektive luftarake, pr t cilat kishte njohuri t mdha teorike, si dhe rritjes s aftsis luftarake t ushtris. Ai favorizoi gjithashtu dhe prparimin ekonomik dhe kulturor t vendit q u pasqyrua n zhvillimin dhe n intensifikimin e mtejshm t urbanizimit t Epirit. U zhvillua nj veprimtari e dendur ndrtuese n qytetet ekzistuese si n Dodon, Ambraki apo n qytetet e tjera t reja epirote, midis t cilve Berenike, Kasopi dhe Antigonea n Kaoni, t cilt mbajn emra q kan t bjn me siguri me kohn e sundimit t Pirros. Pr nj nivel t lart t artit t ndrtimit n kt koh dshmojn edhe shtpit shum t bukura dhe t ruajtura mir t Amotoposit n Molosi, ku mendohet t ket qen dhe Fylakeja antike.

Pirroja projektoi nj politik t jashtme aktive ekspansioniste. Ai ndrhyri n çshtjet e ndrlikuara t bots greko-maqedone dhe italike me mendimin q t krijonte nj shtet t madh epirot, i cili do t prfshinte Ballkanin dhe prtej detit, Gadishullin Italik.

S pari, Pirroja e drejtoi vmendjen nga Maqedonia, ku pas vdekjes s Kasandrit kishin shprthyer turbullira pr trashgimin e fronit.Kt gjendje t vshtir t Maqedonis e shfrytzoi pr t ndrhyr n punt e brendshme t saj si prkrahs i Aleksandrit, t birit t Kasandrit. Me kt rast Pirroja i shkputi Maqedonis mjaft krahina q gjendeshin n at koh nn kontrollin e saj dhe pikrisht Tymfen e Paraunen epirote t pushtuara nga Filipi II, Amfilokin, Akarnanin dhe Ambrakin, t ciln e bri kryeqytet t mbretris s tij.

Marrdhniet e fqinjsis s mir me Maqedonin nuk vazhduan shum dhe u prishn n vitin 294 p.e. son, kur Demetr Poliorketi zhduku aleatin e tij Aleksandrin dhe mori n duar frenat e Mbretris Maqedone. N kt situat Pirroja duke mos qen m i sigurt n kufijt lindor t mbretris s tij, u vu n opozit t hapur me sundimtarin e ri maqedon dhe aderoi n aleancn antimaqedone q u krijua pak m von n Greqi. N vitin 289 p.e. son, Demetri duke dashur t’u imponohej kundrshtarve t vet,pushtoi Etolin dhe sulmoi Epirin, por Pirroja kundrveproi menjher. Pasi theu maqedont n Etoli, duke u shkaktuar atyre humbje shum t mdha, i detyroi ata t trhiqeshin dhe nga Epiri.

Kundr Demetrit t Maqedonis filloi t veproj pak m von koalicioni i sundimtarve helenistik: Ptolemeu i Egjiptit u nis me nj flot t madhe dhe ngriti kundr tij qytetet e Greqis, kurse Lysimaku, sundimtar i Trakis dhe i nj pjese t Azis s Vogl, hyri n Maqedonin Veriore duke e shkretuar at. Kjo gjendje vuri n lvizje edhe Pirron, i cili e sulmoi Maqedonin nga jugu. Ky iu drejtua qytetit Edisa, dhe e pushtoi at pa hasur n ndonj qndres t madhe, meq forcat m t rndsishme t ushtris s Demetrit ishin dislokuar n veri kundr Lysimakut. Pirroja ndrkaq prparonte pa ndonj qndres nga ana
e maqedonve dhe arriti, madje, t shpallej mbret i tyre. Por kjo gjendje nuk zgjati shum, pasi qe detyruar t’i ndante zotrimet e tij n Maqedoni me Lysimakun, i cili pretendonte se kishte dhn ndihmes n sukseset e Pirros duke mbrthyer pr nj koh forca t shumta t Demetrit n kufirin verior t Maqedonis. Kto lshime t Pirros mnjanuan konfliktin e mundshm me Lysimakun, por nuk zhdukn kontradiktat midis tyre.

N kt koh, zotrimet e shtetit epirot n Ballkan arritn zgjerimin e tyre m t madh. Pirroja sundonte tani jo vetm mbi tr Epirin, por edhe mbi nj pjes t madhe t Maqedonis dhe t Thesalis n lindje, mbi krahinat greke n jug t Epirit, ku bnin pjes Ambrakia, Amfilokia e Akarnania. N veri zotrimet e tij shtriheshin dhe mbi nj pjes t vogl t Iliris, si edhe mbi disa ishuj t Jonit ku bnte pjes edhe Korkyra. Kjo hapsir territoriale, megjithat, nuk prbnte nj organizim t qndrueshm politik rreth nj brthame t fuqishme qendrore, as edhe nj komunitet territoresh dhe popullsish t bashkuara me interesa t prbashkta, por nj konglomerat popujsh me zhvillim jo t njllojt social, ekonomik dhe politik, t nnshtruar nga ushtria epirote n krye t s cils qndronte si komandant Pirroja. Kjo ishte arsyeja q kto zotrime, n rastin m t volitshm, u shkputn nga varsia e Epirit. Dhe ky rast u shfaq menjher pas shpartallimit t Demetrit n Azi. Lysimaku q e ndiente tani veten t lir dhe kohn t prshtatshme pr t aneksuar tr Maqedonin, u drejtua me forca t mdha kundr Pirros dhe e detyroi at t hiqte dor nga pushtimet n Maqedoni dhe n Thesali.

Ndrkaq n Italin e Jugut u zhvilluan ngjarje, t cilat nuk lan pa trhequr vmendjen e sundimtarit epirot, sidomos tani pas humbjes s Maqedonis. Qytetet greke t Italis s Jugut, me t cilat Epiri kishte vendosur me koh lidhje tregtare, t dobsuara nga lufta e konkurrenca ndrmjet tyre, nuk qen n gjendje t zhduknin kontradiktat e ashpra q karakterizonin marrdhniet midis tyre.

Kt gjendje e shfrytzoi me sukses Roma, e cila ndrhyri pr t’i zgjidhur kto kontradikta n t mirn e vet. Por ky fakt ngjalli paknaqsi tek Tarentint, q hyn n konflikt t hapur me romakt. Duke mos e prballuar eprsin e forcave romake, me t cilt u bashkuan si aleat edhe lukant, mesapt dhe tarentint krkuan ndihmn e Pirros.

Shtetit epirot iu dha pr t dytn her mundsia q t ndrhynte aktivisht n punt e brendshme t qyteteve t Italis s Jugut. Qarqet sunduese t Epirit e mirpritn kt ftes, duke shpresuar se lufta n Itali do t’u sillte prfitime t mdha.Pirroja iu prgjigj me knaqsi ksaj thirrjeje, duke menduar se kishte ardhur koha pr t br hapin e rndsishm n formimin e nj perandorie t madhe n perndim.

Pirroja n Itali

N vitin 280 p.e. son, n krye t nj ushtrie t madhe t prbr kryesisht nga kontingjente molossh, thesprotsh dhe kaonsh (20 000 kmbsor, 3 000 kalors, 2 000 varktar e 500 hobetar), Pirroja u nis pr n Itali, duke pasur me vete dhe 200 elefant.Pasi arriti n Tarent ai mori menjher masa pr ta vn qytetin n pozita lufte; rekrutoi ushtar nga popullsia qytetare dhe n krye t forcave t bashkuara i doli prpara ushtris romake q po prparonte n drejtim t qytetit. T dy ushtrit kundrshtare u ndeshn pran Herakles. Ktu u zhvillua beteja e par, n t ciln Pirroja korri nj fitore t shklqyer, q ia ngriti lart autoritetin mbretit epirot n sy t aleatve. N ann e tij kaluan tani dhe fiset italike kundrshtare t Roms, si edhe pjesa m e madhe e qyteteve greke t Italis s Jugut.

Fitorja e Herakles, megjithat nuk e zgjidhi fatin e lufts. N vitin 277 p.e. son, Roma grumbulloi forca t tjera t mdha dhe e detyroi Pirron t hynte prsri n luft me t. Por n nj betej t ashpr dhe t prgjakshme q u zhvillua pran Askulit, Pirroja arriti t’i thyente pr t dytn her romakt. Ata nuk mundn t’i qndronin manovrimit taktik luftarak
t Pirros dhe aq m pak sulmit t trbuar t elefantve, t cilt solln panik n ushtrin romake. Pirroja fitoi edhe ksaj radhe, por kjo fitore i kushtoi atij humbje shum t mdha. Q ather fitore t tilla me humbje u bn zakon t quhen fitore pirrike ose « fitore e Pirros
». Pavarsisht nga sukseset e para t shpejta dhe t bujshme t Pirros, gjendja e tij n Itali sa vinte e vshtirsohej. Forcat epirote t ndodhura larg atdheut t tyre, vinin gjithnj duke u paksuar dhe duke u dobsuar, ndrsa Roma kishte ende rezerva t shumta materiale e
njerzore pr t vazhduar luftn. Pirroja, megjithat, nuk u trhoq nga fushata e tij n Itali. Mirpo, pa prfunduar ende paqen me romakt, ai u nis pr n Sicili pr t’i shkuar n ndihm Sirakuzs, t ciln e kishin sulmuar kartagjenasit. Pr t kontrolluar gjendjen n Itali, ai la vetm disa garnizone.

N vitin 276 p.e. son, forcat aleate epirote, greke dhe italike t udhhequra nga Pirroja, i shpartalluan keqas pushtuesit e ishullit dhe i zbuan ata pothuaj nga tr Sicilia. Kjo fitore e shpejt dhe e shklqyer e rriti pushtetin politik dhe ushtarak t Pirros, saq siciliasit e deklaruan at prijs dhe mbret t tyre. Por Pirroja, si gjithnj i paprmbajtur n aspiratat e tij
t guximshme politike, filloi menjher t ushqej mendimin pr t’u hedhur n Afrik edhe pse nuk e kishte t sigurt akoma gjendjen n Itali.I prer n vendimin e tij, ai iu vu prgatitjes s flots dhe organizimit t ushtris, pa menduar se ata krkonin rezerva t mdha njerzore dhe financiare, t cilat siciliasit e lodhur nga luftrat dhe anarkia q kishte pllakosur vendin pas vdekjes s Agathoklit, nuk mund t’i siguronin. Nga ana tjetr, ndrhyrja arbitrare e Pirros n punt e brendshme t qyteteve t Sicilis dhe shkelja nga ai e traditave t tyre demokratike, bri q Pirroja t humbiste dita-dits e m shum besimin n ishull dhe t bhej objekt sulmesh dhe komplotesh t rrezikshme pr jetn e tij dhe fatin e ushtris epirote. Kt situat t brendshme plot turbullira dhe pasiguri, e shfrytzoi menjher Kartagjena, e cila drgoi ushtri t mdha pr ripushtimin e ishullit. T prkrahur tani edhe nga qytetet opozitare, kartagjenasit arritn me lehtsi t’i shkaktonin humbje mbretit epirot. N duart e tij mbeti vetm Sirakuza, por edhe prej saj atij iu desh t hiqte dor, meqense n kt koh romakt kishin rifilluar sulmet kundr aleatve dhe garnizoneve t tij n Itali. Me t’u kthyer n Itali, Pirroja riorganizoi forcat e veta dhe t aleatve t tij dhe u drejtua menjher kundr dy konsujve romak, t cilt me legjionet e tyre po vepronin n drejtime t ndryshme. N kt situat ai vendosi t’i thyej ato veçmas, sa koh q ende nuk ishin bashkuar. Sulmoi n befasi legjionin romak q gjendej pran Beneventit. Ktu u zhvillua edhe beteja e tret dhe e fundit pr Pirron n Itali, ku psoi disfat t plot. Pasi qe trhequr me humbje t mdha n Tarent, Pirroja provoi t krkoj ndihma nga Antigon Gonata dhe Antiohu i Siris pr ta vazhduar luftn kundr Roms, por m kot. I lodhur dhe pa pasur ndonj shpres pr t realizuar i vetm qllimet e tij n Gadishullin Italik, ai u kthye n Epir me ushtrin epirote q i kishte mbetur, duke ln n Tarent vetm t birin e tij Helenin.

N luftn kundr Roms Pirroja angazhoi forca t mdha epirote dhe aleate, q mbulonin mjaft mir legjionet e kundrshtarit dhe manovroi me sukses pr nj koh n operacionet luftarake, duke vn n prdorim nj sistem taktik luftimi nga m t prparuarit e kohs. Mirpo ushtria q komandonte Pirroja, ndryshonte nga prbrja dhe fryma luftarake nga ajo
e kundrshtarit. Ajo nuk e kishte kompaktsin e ushtris romake t prbr nga nnshtetasit e vet, por ishte nj ushtri m tepr mercenarsh, t armatosur m s miri dhe t udhhequr nga nj strateg i talentuar, por q kishte hyr n nj aventur ushtarake.

Pas dshtimit t fushats italike, Pirroja u prpoq t shfrytzonte n favor t tij gjendjen e krijuar n Ballkan. S pari, vendosi t shtinte n dor Maqedonin. N vitin 274 p.e. son ai hyri n luft me sundimtarin e saj Antigon Gonatn, i cili sa koh q Pirroja luftonte n Itali, kishte arritur suksese n konsolidimin e pushtetit t tij qoft n Maqedoni, qoft dhe mbi nj pjes t Greqis. Ai arriti t pushtoj nj territor t gjer t Maqedonis. Antigonit i mbeti vetm pjesa n lindje t lumit Vardar. Ishte e qart se epirott nuk mund t bheshin zot t tr Maqedonis sa koh q Antigoni mbante akoma n dor Maqedonin bregdetare dhe rrugt e komunikacionit detar. N kto rrethana Pirroja vendosi ta luftonte kundrshtarin n Peloponez, i cili gjendej nn kontrollin e tij. N vitin 272 p.e. son, pa siguruar ende mir pozitat e tij n tokat e pushtuara t Maqedonis, ai arriti n Lakoni. Ktu iu desh t prballonte presionin e forcave spartane dhe maqedone t bashkuara kundr rrezikut epirot. Pasi korri nj sr fitoresh t reja, Pirroja sulmoi m n fund Spartn dhe Argosin, me t cilat zhvilloi luftime t ashpra, por pa rezultate. Gjat prleshjeve n rrugt e Argosit, Pirroja u plagos dhe ashtu siç ishte i drrmuar, ra n duart e kundrshtarve, t cilt e vran. Ushtria epirote e mbetur pa prijs qe çorganizuar dhe m n fund u shpartallua.

Me luftrat e tij pushtuese n Ballkan, Itali dhe n Sicili, Pirroja e rriti shum fuqin politike t shtetit epirot dhe autoritetin e tij n botn mesdhetare. Gjat sundimit t tij, Epiri arriti t bhet nj nga shtetet m t fuqishme t kohs helenistike.

N kto luftra Pirroja pati prkrahjen e plot t aristokracis e t skllavopronarve epirot, gjithnj t etshm pr pushtime e lavdi, kurse si mbshtetje kishte ushtrin e vet t strvitur mir, t prbr kryesisht nga fshatar t lir, t gatshm pr t luftuar, meq lufta pr ta ishte nj mjet fitimi, burim plaçke dhe pasurie. N kto suksese t veprimeve ushtarake ndikoi edhe situata e jashtme e favorshme pr t, dhe pikrisht turbullirat e anarkia q krijoheshin her pas here n shtetet fqinje nga rrethanat e ndryshme politike.

Kto suksese t shpejta luftarake, megjithse jo t qndrueshme, i duhen atribuar n nj far mase dhe vet manovrimit taktik, t prsosur pr at koh, t forcave ushtarake gjat luftimit, q ishte kryesisht merit e aftsive t shquara taktiko-luftarake t Pirros.

Fitoret e njpasnjshme dhe guximi i tij i provuar n beteja t shumta, e rritn s teprmi autoritetin e Pirros n sy t bashklufttarve t vet dhe e forcuan aq shum pushtetin e tij, sa q arriti t sundonte dhe t vepronte i lir nga çdo kufizim kushtetues i aleancs epirote mbi territoret e pushtuara. N kt drejtim ai shkoi aq larg sa caktoi, siç duket, edhe fmijt e tij si mbretr trashgimtar n Itali dhe n Sicili.

N kto vende Pirroja preu, n kundrshtim me kushtetutn federative epirote, edhe monedha ari e argjendi personale me legjend « Mbreti Pirro »; por ato, siç kuptohet nga mungesa e tyre n trevat e Epirit, nuk duhet t jen lejuar t qarkullonin brenda territorit t Aleancs, ku vazhdonin t kishin vler vetm prerjet tradicionale t Federats s epirotve.

N qoft se n territoret e pushtuara Pirroja sillej si monark i pakufizuar, brenda Aleancs ai mbetej ashtu si dhe m par mbret i molosve dhe udhheqs me pushtet t kufizuar i Federats epirote.

Pirroja qe nj nga strategt m t mdhenj t kohs helenistike. Kur e pyetn njrin nga shokt e Aleksandrit t Maqedonis, se kush ishte tani strategu m i shquar, ai iu prgjigj: « Pirroja kur t arrij moshn e pjekuris ». Ndrsa m von Hanibali, nj ndr komandantt m t prmendur t bots antike, i dha Pirros vendin e dyt pas Aleksandrit, kurse vetes vendin e tret. Pirroja qe njkohsisht dhe teoricien i madh n artin ushtarak, por planet e tij t gjera nuk ishin gjithnj t studiuara dhe kishin karakterin e aventurave ushtarake. Talenti i tij ushtarak nuk plotsohej me largpamjen e nj politikani t matur dhe t pjekur. Synimet e tij ambicioze u bn pa llogaritur mir tendencat e zhvillimit t vrullshm ekonomik dhe politik t shtetit t ri romak dhe potencialin ushtarak t tij, si dhe mundsit e kufizuara materiale e njerzore t Aleancs Epirote. Pr kt arsye dhe humbja prfundimtare e Pirros n kt ndrmarrje t madhe prtej Adriatikut qe nj prfundim i natyrshm dhe i pashmangshm.

Fundi i sistemit monarkik n Epir

Pas vdekjes s Pirros, Aleanca Epirote filloi gradualisht t humbiste fuqin e saj t mparshme politike dhe ushtarake.Me gjith prpjekjet e bra pr t ruajtur zotrimet e mparshme n Maqedoni, n Greqi dhe n Iliri, ajo qe e detyruar m n fund t trhiqej prej tyre. Trashgimtarit t Pirros, Aleksandrit, q n fillim iu imponua nj luft e rrezikshme nga mbreti i ilirve Mytili, t ciln m vshtirsi mundi ta prballonte.Kurse Demetri II, e detyroi at t hiqte dor jo vetm nga Maqedonia, por pr nj koh dhe nga vet Epiri, mbi t cilin vendosi kontrollin e tij. Pasi qe rikthyer n atdhe me ndihmn e etolve, Aleksandri u prpoq edhe nj her q t rimkmbte fuqin e dikurshme t Aleancs Epirote por m kot, pasi ajo kishte marr tatpjetn.

N vitet 30 t shek. III p.e. son, Mbretria Epirote prjetoi periudhn e fundit t ekzistencs s saj, e mbrthyer n nj kriz t ashpr, e cila rrmbimthi e çoi deri n brerjen e themeleve t regjimit monarkik. Deprtimi gjithnj e m i thell i skllavopronaris n fshatin epirot, po shkatrronte dhe po shpronsonte prher e m shum prodhuesit e vegjl t lir fshatar, q dikur prbnin masn kryesore dhe m energjike t ushtris federative epirote dhe çoi n dobsimin e fuqis dhe t kompaktsis ushtarake.Kjo kriz e brendshme u acarua dhe m tepr nga situatat e jashtme jo t favorshme pr Aleancn Epirote. Prreth saj vepronin tani shtete t tilla t fuqishme, si Maqedonia, Lidhja Etole dhe Shteti ilir, t cilt krkonin secili t fusnin nn kontrollin e vet Epirin, meq ai zinte nj pozit kyçe n planet e politiks s tyre pushtuese.N kto situata sundimtart epirot u treguan t paaft t qeverisnin vendin. Aristokracia epirote, duke par m n fund se ata nuk ishin m n gjendje
t mbronin dhe t prkrahnin si dikur qllimet e saj, e shfrytzoi paknaqsin e popullit pr t’i dhn fund njher e prgjithmon regjimit t vjetruar monarkik n Epir. Ajo e realizoi kt me vrasjen n vitin 234/233 p.e. son t mbretreshs Deidames, q ishte dhe sundimtarja e fundit prej dy shekujsh e dinastis s Ajakidve
4. LIDHJA EPIROTE



Organizimi i Lidhjes Epirote dhe karakteri i saj

Kur kontradiktat e thella politike çuan n prmbysjen e regjimit monarkik n Epir, Aleanca Epirote q deri n at koh ekzistonte si nj form shtetrore federative nn hegjemonin e mbretrve molos, reformohet tani mbi nj baz t re republikane, pak a shum sipas modelit t Lidhjes fqinje etole, duke u quajtur dhe Lidhja Epirote.Kjo ishte nj lidhje politike q u siguronte t drejta t gjitha bashksive t veçanta epirote q bnin pjes n t dhe q ruanin, n kuadrin e ksaj federate, vetqeverisjen e brendshme t tyre. Pra, edhe ktu si m par mbetej parimi federativ i shtetit, por tani i bazuar mbi nj konstitucion t ri, q nuk njihte m privilegje apo hegjemoni t ndonjrit prej antarve t saj, siç ndodhte n Aleancn e mparshme, ku kryesonte mbreti i molosve. N kt aspekt Lidhja paraqitej si nj form m e lart shtetrore, m kompakte dhe operative. T gjith antart e saj kishin
nj shtetsi dhe njiheshin zyrtarisht me emrin e prbashkt epirot. Lidhja, ashtu sikurse dhe aleanca epirote ruante t drejtn t merrte vendime n emr t t gjith epirotve, pavarsisht se kishte edhe bashksi q qndronin ende jasht saj, siç ishin p.sh. kasopiast dhe athamant.

Organi m i lart i Lidhjes ishte Kuvendi i Prgjithshm me fuqi t mdha kshillimore dhe vendimore, q nuk ishte i pranishm, (t paktn nuk sht provuar ende), n federatn e mparshme monarkike. Ktu mund t merrnin pjes t gjith nnshtetasit e saj t lir. Kuvendi zgjidhte magjistratt federativ dhe vendoste mbi çshtje t karakterit politik, ushtarak, ekonomik e shoqror. Kshtu ai vendoste pr luft ose pr paqe, pr thirrjen e popullit nn arm, pr aleanca me shtetet e tjera, pr t zgjedhur dhe pr t ftuar delegacione, pr t’u dhn t huajve t drejta qytetarie, pronsie etj..Ai ushtronte dhe funksionet e instancs m t lart gjyqsore. Organi m i lart ekzekutiv ishte Kshilli i Lidhjes, q prbhej nga prfaqsues t zgjedhur t antarve t saj. N krye t kshillit qndronte kolegji prej tre strategve q duhet t prfaqsonin ndoshta t tri grupet m t mdha etnike t Epirit: molost, kaont dhe thesprott. Por mbi ta dominonte vetm njri, i ngarkuar me funksionin e komandantit ushtarak, funksion t cilin e ushtronte m par mbreti i molosve. Npuns t tjer t Lidhjes ishin dhe sekretari i kshillit, hiparku, komandanti i kalorsis etj..

Kryeqyteti i Lidhjes tani u b Foinike, kryeqendra e Kaonis. Ktu mblidhej zakonisht dhe Kshilli i Lidhjes, megjithse t tilla mbledhje, siç duket, organizoheshin edhe n qytete t tjera t Epirit.

Zhvillimi ekonomik dhe politik i Epirit n kohn e Republiks (234/233-168 p.e. son)

Q n fillim t veprimtaris s saj Lidhja u ndodh prpara vshtirsive t mdha t shkaktuara nga situata t brendshme dhe t jashtme jo t favorshme pr t. Territorialisht ajo qe rrgjuar afrsisht n kufijt e shtetit epirot prpara sundimit t Pirros. Kshtu nuk bnin m pjes n t: Ambrakia, Kasopia dhe Athamania. Megjithat, ajo mori nj sr masash pr riorganizimin administrativ dhe ushtarak t vendit. Lidhja vuri dor n sistemin e mparshm monetar t vendit. T gjitha kto pasqyrojn qart ndryshimet q u bn n organizimin e brendshm politik dhe n zhvillimin ekonomik t vendit. N periudhn e Republiks s Epirit u vu n qarkullim nj mas e madhe monedhash, m e madhe se asnjher tjetr n Epir, prej bronzi dhe prej argjendi. Disa tipa t ktyre monedhave u prmbahen simboleve t vjetra t prdorura q m par nga Lidhja Molose apo Aleanca Epirote, megjithq ishin n prshtatje edhe me nj varg simbolesh t Aleksandrit dhe t Pirros t prera jasht Epirit. Por, n monedhat e federats republikane t Epirit shnohen pr t parn her edhe emrat e npunsve t lart, q ka mundsi t lidhen dhe me strategt eponym t Lidhjes. Nuk dihet gjithashtu me saktsi se ku mund t jen prer kto monedha; supozohet t jen prer n Dodon ndoshta dhe n Foinike, por nuk prjashtohet mundsia q nj nga vendprerjet e tyre t ket qen dhe Antigonea, ku jan zbuluar tani s fundi monedha t pavulosura si dhe shufra bronzi pr nxjerrjen e tyre. Prsa i prket zons s qarkullimit t monedhave t Lidhjes Epirote, ato prhapjen m t madhe e kan pasur brenda trevave t Epirit dhe sidomos n zonat veriore t tij. Pak prej tyre jan gjetur n Greqi e n Maqedoni, por kan qarkulluar n sasira t konsiderueshme n qytetet dhe krahinat e Iliris s Jugut, sidomos n ato kufitare me Epirin. Kjo tregon se midis ktyre trevave fqinje n çerekun e fundit t shek. III dhe n fillim t shek. II p.e. son ekzistonin marrdhnie t rregullta dhe intensive tregtare, q shprehen edhe n afrsit stilistike dhe tipologjike t disa monedhave republikane epirote me ato t Amantis, t Orikut, t Apolonis etj..

Qytetet epirote, nga pikpamja e sistemit t fortifikimit, urbanistiks, strukturs s ekonomis dhe tipareve t kulturs ngjanin shum me qytetet bashkkohse ilire; puna e skllevrve zinte nj vend t rndsishm. Historiani grek Polibi duke prshkruar me hollsi pushtimin e Foinikes nga ilirt n vitin 228 p.e. son, thot se sipas marrveshjes s paqes, epirott e lir qen liruar me an shprblimesh, ndrsa skllevrit e qytetit, ilirt i morn me vete s bashku me pasurit e tjera, prej t cilave Teuta mbeti shum e knaqur.

T dhna t shumta pr format klasike t skllavopronaris n qytetet epirote t kohs helenistike, ofrojn dhe materialet epigrafike t zbuluara kryesisht n Dodon e n Butrot. Vetm n hyrjen perndimore t teatrit t Butrotit jan afishuar t skalitura n blloqet e gurve, 29 akte lirimi. Sipas ktyre dekreteve shpallen t lir rreth 400 skllevr, pjesa m e madhe e t cilve vinte nga sferat e prodhimit, midis t cilve gjysma ishin gra.

N kohn e Republiks nj rol t madh n jetn ekonomike dhe politike t vendit filluan t lozin qytetet e trevave veriore t Epirit. Foinike, sipas Polibit, dallohet n kt koh si qyteti m i fuqishm dhe m i pasur i Epirit, ndrsa t dhnat arkeologjike t fituara n kto vitet e fundit n Antigone e paraqesin kt qytet t madh, me nj sistem t fuqishm fortifikimi dhe
me nj planimetri shum t rregullt urbanistike (sistemi hipodamik). N kt qytet funksiononin punishte t veçanta t specializuara n deg t ndryshme t zejtaris dhe zhvillohej nj veprimtari e gjer tregtare, rrezja e shtrirjes t s cils arrinte deri n brigjet e Mesdheut Lindor dhe Perndimor.

N politikn e jashtme, Lidhja Epirote q n fillim u tregua e paqndrueshme dhe nuk kishte fuqi t mjaftueshme pr t prballuar presionin diplomatik dhe ushtarak t shteteve fqinje dhe konkretisht t lidhjes etole n jug, t Maqedonis n lindje, shtetit ilir n veri dhe atij romak n perndim. E ndodhur n nj pozit tepr kyçe midis ktyre shteteve rivale, me nj potencial t madh ekonomik dhe ushtarak, ajo u trhoq m tepr pas politiks s aleancave dhe t qndrimit asnjans, q e çuan m von Epirin n humbjen e pavarsis s tij t plot ekonomike dhe politike.

N fillim Lidhja Epirote pati marrdhnie t mira me etolt. N vitin 230 p.e. son, kur asaj iu imponua nj luft e rrezikshme nga ilirt, t cilt pr nj koh e pushtuan dhe kryeqytetin Foinike, qen pikrisht etolt ata q bashk me akejt e ndihmuan aleaten e tyre q t prballonte kt prov t vshtir. Por kjo ngjarje e tronditi aq shum Epirin sa bri q
Lidhja t ndryshonte menjher politikn e saj kundrejt etolve, duke hyr n aleanc me kundrshtart e tyre, me shtetin ilir, t kryesuar nga Teuta dhe pak m von me at maqedon, n krye t t cilit qndronte Antigon Dosoni. Madje n vitet 219-217 p.e. son, epirott e ndihmuan aktivisht pasardhsin e Dosonit, Filipin V kundr etolve. Por kt veprim ata e paguan shtrenjt, pasi etolt duke kundrvepruar, hyn n Epir dhe shkretuan pjes t tra t tij duke mos kursyer as vet Dodonn q ishte qendr e rndsishme kulti. Edhe pas ktyre ngjarjeve Epiri e prkrahu Maqedonin, madje edhe athere kur Roma hyri
n luft e vendosur pr t zhdukur kta rival t fuqishm t saj n Ballkan. N vitin 205 p.e. son, Lidhja bhet ndrmjetse midis palve ndrluftuese pr vendosjen e nj paqeje, q u nnshkrua n Foinike, pr t ciln m tepr ishte e interesuar Maqedonia.

N luftn e dyt maqedono-romake, Epiri u prpoq t ruante asnjansin midis Maqedonis dhe Roms dhe t ndrmjetsonte rishtas n vitin 198 p.e. son pr nj paqe midis tyre, por ksaj radhe pa dobi, meqense krkesat romake qen t rnda pr Filipin. N kt koh tek nj pjes e epirotve filluan t shfaqeshin tendencat e para pr t prkrahur hapur Romn. Ndihma q u dha romakve Karopsi, nj prijs i kaonve, pr t thyer qndresn e ushtris maqedone, e cila kishte zn grykn e Vjoss midis maleve t Trebeshinit dhe Dhembelit, qe mjaft domethnse n kt drejtim dhe i kushtoi humbje t mdha Filipit. Kto tendenca proromake u shfaqn m qart, n prag t lufts s tret maqedone. T deleguar nga Roma
erdhn n Epir dhe krkuan nga Kuvendi i epirotve, q ishte mbledhur n qytetin bregdetar Gitana (akoma i paidentifikuar), t prkrahte Romn n luftn e saj prfundimtare me Maqedonin. Ky presion diplomatik i vuri n lvizje prkrahsit e Roms n Epir. Mirpo kta duke dashur t’i imponojn kshillit t Lidhjes politikn e aleancs me Romn, ngjalln kundrshtimin e nj pjese t antarve t saj dhe n mnyr t veçant t molosve, t cilt krkonin t ruhej si dhe m par politika e ekuilibrit midis palve ndrluftuese, n saj t s cils Epiri kishte shptuar deri tani pa u dmtuar. M von kto kundrshtime dhe intriga t brendshme, çuan n dobsimin e unitetit t veprimit t Lidhjes. N vitin 170 p.e. son molost qen hedhur m n fund definitivisht nga ana e Perseut, ndrsa kaont e thesprott u radhitn n luft prkrah romakve.

N kto veprime arbitrare dhe t kundrta, Lidhja Epirote n fakt e humbi pavarsin dhe funksionin drejtues t saj. Fatin e Epirit duhet ta vendoste tani lufta dhe rrjedhimet qen katastrofike sidomos pr krahinat q gjat saj mbajtn qndrim antiromak. N vitin 169 p.e. son krahina t tra t Epirit u shkretuan, rreth 70 qytete t tij u plaçkitn dhe u dogjn nga pushtuesit romak, ndrsa 150 000 veta u kthyen n skllevr. Nj numr i madh epirotsh t shquar u drguan n Itali.

Pas vitit 168 p.e. son, vetm disa krahina q prkrahn Romn n luftn e saj kundr Perseut ruajtn nj far autonomie formale; ato u riorganizuan n nj Lidhje t re epirote, gjeografikisht t kufizuar, t quajtur sipas t dhnave epigrafike Lidhja e epirotve prreth Foinikes, por q m von do t prmendet vetm si Lidhja Epirote.

Qendra e jets ekonomike dhe politike e ksaj Lidhjeje, qe prqendruar kryesisht n Foinike, por prveç Foinikes kishte edhe qendra t tjera t rndsishme si Pandosia e Dodona, t cilat pren n kt koh monedhat e tyre me legjendn e « Epirotve », por pa emra npunsish, siç ishin, p.sh. ato t prera nga Lidhja republikane para vitit 168 p.e. son. Lidhja Epirote prreth Foinikes u krijua si nj njsi kinse autonome politike-administrative dhe ekonomike, por ndr rrethana pushtimi dhe nn kontrollin drejtprdrejt t Roms, t cilin ajo e ushtronte prmes njerzve t besueshm n Epir. Kjo Lidhje e vazhdoi ekzistencn e saj, pavarsisht se politikisht nuk pati ndonj rndsi, deri n vitin 148 p.e. son, kur, bashk dhe me pjesn tjetr t Epirit q kishte mbetur jasht ksaj Lidhjeje, hyri m n fund n sfern e administrimit t provincs maqedone t porsakrijuar, ashtu sikurse dhe krahinat e tjera t Iliris t Jugut, n jug t lumit Mat.
KREU V


SHTETI ILIR - FUQI MESDHETARE. LUFTËRAT KUNDËR ROMËS
(231 - 168)

N historiografin moderne sht br zakon q shtetin ilir t mesit t shek. III ta quajn shteti ardian. Studiuesit q e pagzuan me kt emr ia atribuojn formimin e ktij shteti fisit t ardianve. Sipas tyre, ky fis, i shtyr nga keltt q vinin nga veriu u bart gjat shek. IV n bregun e djatht t Narons, prball ishullit Far, n jug t dalmatve; pa i braktisur kto krahina, aty nga mesi i shek. III p.e. son n kohn e sundimit t Pleuratit, atit t Agronit, ardiant zbritn gjat bregdetit deri thell n jug. Nn goditjet e ardianve, sipas ktyre studiuesve, ran mbretrit e vjetra t enkelejve dhe t taulantve dhe ardiant u imponuan pushtetin e tyre gjith fiseve t Iliris s Jugut; u krijua kshtu nj mbretri e re, shum m e gjer sesa t parat, q shtrihej nga kufijt e Epirit deri prtej Narons n veri.

Kjo tez, ndonse prfaqsonte mendimin m t prhapur, nuk mbeti pa u kundrshtuar.Studiues t tjer vun n dyshim rolin e ardianve n formimin e shtetit dhe u prpoqn q t’i zvendsonin ata me labeatt, t cilt kishin nj pozit qendrore n mbretri ndaj asaj periferike t ardianve.Nuk u pranua gjithashtu origjina ardiane e dinastis themeluese t Agronit, e cila u krkua prsri te labeatt; u vu n dukje me t drejt, se Agroni njihej si mbret i ardianve, vetm te historiani Dion Kasi, nj burim i von i shekullit II t ers son, kurse autor t tjer, m t hershm e m t besueshm, e prmendin si nj mbret t ilirve. M n fund u prjashtua mundsia e lindjes s ktij shteti, si rrjedhoj e pushtimeve t nj fisi dhe u paraqit si krijes e nj grupi sundimtarsh, t cilt bashkuan fise q kishin interesa t prbashkta dhe lidhje afrie me dinastin pushtuese.

Me gjith ndryshimet q paraqesin pikpamjet e shqyrtuara, ato bashkohen n vshtrimin q i bjn thelbit t çshtjes: formacioni politik pr t cilin bhet fjal paraqitet si nj shtet fisnor dhe si nj vepr personale e nj sundimtari, qoft ky Pleurati apo i biri i tij, Agroni.

Teza mbi zhdukjen pas vitit 270 t mbretris s enkelejve dhe t taulantve dhe formimi rreth mesit t shek. III p.e. son i nj mbretrie ardiane shum m t gjer e m t fuqishme se t parat paraqitet sot si nj trajtes mekanike.Me t drejt sht vn n dukje se ksaj teze i mungon argumentimi historik dhe se e ashtuquajtura mbretri e enkelejve sht nj krijes e historiografis moderne.

Nga ana tjetr, shteti ilir i mesit t shek. III shihet si nj dukuri krejt e re n botn ilire. Sipas autorve t ksaj pikpamjeje ilirt nuk njihnin m par veçse nj rend fisnor dhe vetm pas mesit t shek. III u krijua ky « entitet politik krejtsisht i ri ». Analiza objektive e burimeve tregon se mbretria e Agronit sht trashgimtare e drejtprdrejt e shtetit t mparshm ilir, pa asnj ndrprerje n traditn e vet politike. Qendra e ktij shteti ka qen m n jug se sa pranohet dhe brthamn e tij kryesore e prbnin tokat e shtetit t vjetr ilir, t cilat gjat konfliktit me Romn u bn teatri i veprimeve m t rndsishme ushtarake. Ardiant banonin gjithashtu m n jug; sipas autorve antik ata nuk jan veçse nj nga popullsit e rndsishme q bnin pjes n shtetin ilir dhe nuk u njihet ndonj rol i veçant n formimin e mbretris s Agronit. Prfshirja e tyre n prbrjen e shtetit ilir ndodhi, sikurse sht vn n dukje me t drejt, n drejtim t kundrt nga ai i pranuar, nprmjet shtrirjes s ktij shteti n veri. Burimet tregojn qart se banort e ktij shteti quhen si m par « ilir », vendi « Iliri » dhe sundimtart « mbretr ilir ».

Meq n jetn politike t shtetit ilir nuk ka pasur asnj ndrprerje, dinastia e Agronit duhet t ket qen e re dhe me origjin veriore. Midis asaj dhe sundimtarve t mparshm nuk ka pasur asnj lidhje. Ka t ngjar
q n mesin e shek. III p.e. son ose pak m par, shteti ilir t ket njohur nj periudh trazirash t brendshme, hollsit e t cilave nuk i dim. Nuk sht çudi q zhvillimi i vrullshm i qyteteve t Veriut, t mbetura jasht konflikteve luftarake q prekn pjesn jugore t shtetit ilir bashk me qytetet e tij, t ket ndryshuar raportin e forcave dhe t ket ndikuar apo t jet br baz e ndryshimeve politike q pasqyrohen vetm n ndryshimin e dinastis sunduese dhe n shkputjen e dy qyteteve t rndsishme t Adriatikut Lindor, Dyrrahut e Apolonis, nga shteti ilir.

Historia e 60 vjetve t fundit (231-168 p.e. son) t shtetit ilir sht kryesisht historia e luftrave me Romn. Ngjarjet q u zhvilluan n prag t ktyre luftrave jan vetm nj prelud i tyre. Megjithat kto jan
nj dshmi e rndsishme pr vendin q zinte ky shtet midis fuqive t tjera t Ballkanit dhe pr rolin e tij historik n ngjarjet politike t kohs.

Burimi m i rndsishm pr kto luftra sht vepra e historianit grek Polibi. Por, kjo vepr e shek. II p.e.s., q prfaqson nj histori t prgjithshme, prshkohet nga nj tendenciozitet dhe subjektivizm i theksuar, ku nuk fshihet simpatia ndaj Roms. Historia e ilirve, ashtu sikurse n prgjithsi historia e kundrshtarve politik t Roms, paraqitet e shtrembruar. Qllimi kryesor i Polibit sht t justifikoj n kt vepr pushtimet romake, t cilat i quan t drejta, t nevojshme dhe t dshirueshme nga popullsit vendase. Pr Polibin kto pushtime ishin t pashmangshme, sepse « fati i kishte caktuar Roms misionin t sundoj botn ». Nj pjes e burimeve q ka prdorur Polibi vjen nga historiani m i lasht romak Fabi Piktor dhe, sipas nj mendimi t prgjithshm, ka karakter thjesht propagandistik.

Burimet e tjera pr kt periudh, duke qen nn ndikimin e nj tradite t korruptuar rnd paraqiten m t pasakta. Kjo vihet re n radh t par tek Livi, i cili i kushton m tepr vmendje efektit retorik e moralizues sesa t vrtets historike. Pr hir t paraqitjes s bukur dhe trheqse t ngjarjeve, ai shpeshher sakrifikon kt t vrtet. Tregimet e tij jan t veshura me petkun moralizues dhe n mjaft raste me hollsi fantastike.

Shum t pasigurta jan edhe njoftimet e shkrimtarve t tjer, Dion Kasi e Apiani, q prfaqsojn ritransmetime t cunguara, dhe m tepr t pasakta t tradicionit t vjetr.